Gia đình làm nghề nuôi cá chuyển từ bán nguyên liệu sang sản phẩm chế biến, mở hướng khởi nghiệp ngay tại quê nhà

Khởi nghiệp từ bán nguyên liệu sang sản phẩm chế biến sau nhiều năm phụ thuộc thương lái

Gia đình làm nghề nuôi cá chuyển từ bán nguyên liệu sang sản phẩm chế biến là hành trình khởi nghiệp của gia đình anh Nguyễn Văn Thành (42 tuổi), chị Trần Thu Hương (39 tuổi) và con trai Nguyễn Minh Quân (23 tuổi) tại một vùng nuôi thủy sản ở miền Tây Nam Bộ.

Gia đình anh Thành có hơn 20 năm gắn bó với nghề nuôi cá. Từ vài ao nhỏ của cha mẹ để lại, hai vợ chồng từng bước mở rộng diện tích, đầu tư hệ thống cấp nước, máy tạo oxy và cải thiện quy trình chăm sóc.

Thế nhưng, dù sản lượng tăng lên, thu nhập của gia đình vẫn phụ thuộc lớn vào giá thu mua từng thời điểm. Mỗi khi cá đến kỳ xuất bán, điều khiến anh Thành lo lắng nhất không phải sản lượng mà là giá thương lái đưa ra. Cá đã đủ trọng lượng không thể giữ trong ao quá lâu bởi chi phí thức ăn tiếp tục phát sinh, trong khi rủi ro dịch bệnh cũng tăng.

Có vụ giá tốt, gia đình thu được khoản lợi nhuận khá. Nhưng cũng có năm giá cá giảm đúng thời điểm thu hoạch, khiến công sức nhiều tháng gần như không mang lại bao nhiêu.

"Nuôi được cá chưa chắc đã quyết định được mình bán với giá nào", anh Thành từng nói với con trai.

Minh Quân sau khi học xong ngành công nghệ thực phẩm trở về quê đã bắt đầu đặt một câu hỏi khác: Tại sao gia đình chỉ bán cá nguyên liệu thay vì bán những sản phẩm được làm từ chính con cá mình nuôi?

Ý tưởng ban đầu rất đơn giản. Quân thử lấy những con cá đạt chất lượng nhưng kích thước chưa phù hợp với yêu cầu của thương lái để làm chả cá theo công thức của mẹ.

Những mẻ đầu tiên chỉ vài kg, được đóng gói thủ công rồi gửi cho bạn bè và người quen dùng thử. Phản hồi tích cực khiến cả gia đình bắt đầu suy nghĩ nghiêm túc về hướng đi mới. Thay vì chỉ chờ thương lái đến cân cá, họ muốn trực tiếp đưa sản phẩm đến bàn ăn của người tiêu dùng.

Gia đình làm nghề nuôi cá chuyển từ bán nguyên liệu sang sản phẩm chế biến không phải quá trình dễ dàng bởi kinh nghiệm nuôi cá không đồng nghĩa với việc biết sản xuất thực phẩm.

Gia đình phải bắt đầu lại từ việc nghiên cứu quy trình sơ chế, cấp đông, bảo quản, đóng gói và kiểm soát an toàn thực phẩm.

Với số vốn tích lũy cùng khoản vay ngân hàng, họ đầu tư một khu chế biến nhỏ ngay gần vùng nuôi. Các thiết bị sơ chế, máy hút chân không, tủ đông và khu bảo quản được bố trí theo quy trình riêng biệt.

Sản phẩm đầu tiên đưa ra thị trường là chả cá. Sau đó, gia đình tiếp tục phát triển cá phi lê đông lạnh, cá viên, cá tẩm gia vị và một số món chế biến sẵn dành cho các gia đình bận rộn.

Nếu trước đây một con cá chỉ có một cách tạo doanh thu là bán nguyên liệu thì nay từng phần đều được tính toán để sử dụng hiệu quả hơn.

Phần thịt đẹp được làm phi lê, phần phù hợp được chế biến chả cá, trong khi phụ phẩm được phân loại để chuyển cho các đơn vị có nhu cầu làm thức ăn chăn nuôi hoặc phân bón hữu cơ.

Cách làm mới giúp giảm lãng phí và nâng giá trị trên cùng một sản lượng cá. Minh Quân đảm nhận việc xây dựng thương hiệu, thiết kế bao bì và bán hàng trực tuyến. Anh quay những video từ ao nuôi, quá trình thu hoạch đến khâu sơ chế để khách hàng hiểu rõ sản phẩm mình mua được làm ra như thế nào. Thay vì đặt tên sản phẩm thật cầu kỳ, gia đình lựa chọn câu chuyện "từ ao nhà đến bàn ăn" làm thông điệp chính.

Những đơn hàng đầu tiên chủ yếu đến từ người quen. Sau đó, sản phẩm dần được khách hàng chia sẻ trên mạng xã hội. Gia đình đưa hàng lên các sàn thương mại điện tử, đồng thời tiếp cận cửa hàng thực phẩm, nhà hàng và bếp ăn. Từ vài chục kg chả cá mỗi tuần, khu chế biến bắt đầu hoạt động đều đặn hơn.

Điều quan trọng nhất là gia đình không còn phải đưa toàn bộ sản lượng ra thị trường cùng một thời điểm. Một phần cá được chế biến, bảo quản và bán dần, qua đó giảm áp lực khi giá nguyên liệu xuống thấp.

Bài toán xây dựng thương hiệu

Gia đình làm nghề nuôi cá chuyển từ bán nguyên liệu sang sản phẩm chế biến cũng khiến cách tổ chức sản xuất của cả nhà thay đổi.

Trước đây, tiêu chuẩn quan trọng nhất là cá đạt trọng lượng để bán. Khi làm sản phẩm chế biến, chất lượng thịt, quy trình nuôi, thời gian thu hoạch và khả năng truy xuất nguồn gốc đều trở nên quan trọng.

Anh Thành bắt đầu ghi chép kỹ hơn từng lứa cá, từ con giống, lượng thức ăn đến thời gian nuôi. Gia đình cũng giảm mật độ thả nuôi, chú trọng kiểm soát môi trường nước và xây dựng quy trình thu hoạch phù hợp với kế hoạch sản xuất của khu chế biến.

Trong khi bố phụ trách ao nuôi, mẹ đảm nhiệm phát triển công thức và kiểm soát hương vị, Quân tập trung vào thị trường. Ba người có những cách nhìn khác nhau nhưng bổ trợ cho nhau.

Thế hệ cha mẹ hiểu con cá và kinh nghiệm sản xuất, còn người trẻ hiểu khách hàng, thương mại điện tử và cách xây dựng thương hiệu.

Sau vài năm, cơ sở bắt đầu liên kết với một số hộ nuôi cá trong khu vực để có thêm nguyên liệu. Thay vì mua theo giá thị trường từng ngày, gia đình thỏa thuận tiêu chuẩn chất lượng và kế hoạch thu mua từ trước.

Mô hình từ một hộ nuôi cá dần chuyển thành một doanh nghiệp nhỏ có vùng nguyên liệu, khu chế biến và kênh phân phối riêng.
Kế hoạch tiếp theo của Minh Quân là phát triển các sản phẩm tiện lợi như cá kho đóng gói, chả cá ăn liền và những suất thực phẩm sơ chế dành cho người sống tại đô thị. Anh cũng muốn xây dựng các hộp quà đặc sản để đưa sản phẩm thủy sản địa phương vào phân khúc có giá trị cao hơn.

Theo Quân, khoảng cách từ một kg cá nguyên liệu đến một sản phẩm có thương hiệu không chỉ nằm ở chiếc bao bì. Phía sau đó là công nghệ chế biến, tiêu chuẩn chất lượng, câu chuyện sản phẩm và khả năng hiểu người tiêu dùng.

Hành trình của gia đình anh Thành cho thấy một hướng đi đáng chú ý trong khởi nghiệp nông nghiệp: thay vì chỉ cố gắng sản xuất nhiều hơn, người làm nông có thể tìm cách tạo thêm giá trị cho những gì mình đã sản xuất.

Từ chỗ thu nhập gần như phụ thuộc vào mỗi lần thương lái đến thu mua, gia đình từng bước làm chủ thêm các khâu chế biến và bán hàng. Con cá vì thế không còn dừng lại ở vai trò nguyên liệu mà trở thành nền tảng cho nhiều sản phẩm khác nhau.

Với các hộ sản xuất nông nghiệp, chuyển sang chế biến sâu chắc chắn đòi hỏi thêm vốn, kiến thức, tiêu chuẩn an toàn và khả năng tìm kiếm thị trường. Nhưng câu chuyện hư cấu của gia đình anh Thành cho thấy khi kinh nghiệm của thế hệ đi trước được kết hợp với kiến thức và tư duy thị trường của người trẻ, nghề truyền thống hoàn toàn có thể trở thành điểm xuất phát cho một doanh nghiệp mới ngay trên quê hương.