Nghề gốm hàng trăm năm tuổi còn gì cho người trẻ đổi mới?

Không xuất thân từ gia đình làm gốm, anh Lê Đình Tùng đến với nghề gốm gần như từ con số 0. Điều giữ anh lại với nghề không chỉ là giá trị văn hóa của sản phẩm, mà còn là một thị trường có nhu cầu đủ lớn để người trẻ tìm kiếm cơ hội kinh doanh.

PV: Anh từng học và làm những công việc rất khác trước khi đến với gốm. Vì sao cuối cùng lại chọn một ngành nghề tưởng như không có nhiều liên hệ với những gì mình từng được đào tạo?

Anh Lê Đình Tùng:

T

ôi vẫn hay nói vui rằng nghề chọn người!

Trước khi đến với gốm, tôi chưa từng nghĩ mình sẽ theo nghề này. Có thời điểm, tôi và vợ từng bàn chuyện làm một công việc riêng, nhưng khi ấy vẫn chưa tìm ra lĩnh vực mà mình thực sự có lợi thế để bắt đầu.

Cơ duyên đến từ một cuộc trò chuyện với người bạn hiện cũng là cổ đông của công ty. Khi tìm hiểu kỹ hơn, tôi nhận ra gốm hội tụ hai yếu tố mình quan tâm: giá trị văn hóa truyền thống và một thị trường có nhu cầu tương đối bền vững. Gốm hiện diện trong nhiều nhu cầu thường ngày, từ đồ gia dụng, trang trí đến quà tặng, đồ thờ cúng, nên không phụ thuộc hoàn toàn vào một xu hướng nhất thời.

Sau một thời gian làm nghề, tôi càng thấy lựa chọn này phù hợp với những giá trị mình từng theo đuổi. Trước đây, tôi có thời gian làm việc trong lĩnh vực dịch vụ, thường xuyên tiếp xúc với khách nước ngoài. Điều khiến tôi vui không chỉ là hoàn thành công việc, mà là khi những gợi ý nhỏ của mình giúp họ có thêm trải nghiệm tốt về Việt Nam.

Với gốm cũng vậy. Khi một sản phẩm đến tay khách hàng và họ thực sự cảm nhận được giá trị của nó, tôi thấy công việc mình làm không chỉ dừng lại ở một giao dịch mua bán. Đó cũng là cách đưa những giá trị của nghề đến gần hơn với nhiều người.

PV: Vậy khi thế hệ đi trước đã quá giỏi về nghề, startup còn có thể đổi mới ở đâu?

Anh Lê Đình Tùng: Một người mới bước vào rất khó nói rằng mình sẽ làm nghề sâu hơn những người đã sống với nó cả đời. Nhưng đứng từ bên ngoài, mình lại nhìn sản phẩm bằng một góc khác.

Tôi quan tâm nhiều hơn đến chuyện sản phẩm ấy được đặt ở đâu, được kể bằng câu chuyện như thế nào và người bên ngoài hiểu nó ra sao. Theo tôi, khoảng trống lớn hiện nay không hẳn nằm giữa người thợ với sản phẩm mà nằm giữa làng nghề và thị trường bên ngoài.

Có những nghệ nhân hay cơ sở đã làm nghề rất lâu, sản phẩm rất tốt, nhưng chưa chắc bán hàng tốt bằng một đơn vị mới hoạt động vài năm. Không phải vì đơn vị mới làm gốm giỏi hơn, mà có thể họ làm truyền thông tốt hơn, kể câu chuyện sản phẩm tốt hơn và vì thế nhiều người biết đến hơn. Đó là nơi tôi nghĩ người trẻ có thể tham gia.

PV: Như vậy, đổi mới ở đây không phải tạo ra một loại gốm mới mà là thay đổi cách bán một sản phẩm cũ?

Anh Lê Đình Tùng: Một sản phẩm thủ công có những giá trị mà nếu chỉ đặt lên kệ thì khách hàng rất khó nhìn thấy hết. Có tác phẩm người nghệ nhân mất hai, ba tháng mới làm xong. Nhưng nếu khách chỉ nhìn thấy một chiếc bình hoàn chỉnh thì họ không biết đằng sau đó là bao nhiêu công đoạn, bao nhiêu lần thử hay công sức của người thợ.

Đặc biệt với những sản phẩm mang tính nghệ thuật, giá cũng rất khác hàng phổ thông.

Một chiếc cốc trắng hay bộ ấm chén phổ thông thì thị trường có mức giá để tham khảo. Nhưng một sản phẩm riêng biệt, mang nhiều yếu tố thủ công và nghệ thuật thì gần như không có một mức giá chuẩn để đặt cạnh nhau. Khi đó, việc giúp khách hàng hiểu sản phẩm trở nên rất quan trọng.

Càng là sản phẩm có giá trị cao, theo tôi càng cần cho người mua nhìn thấy quá trình tạo ra nó. Khi chính mình nhìn người thợ làm còn thấy cuốn hút thì khách hàng càng có thể cảm nhận được giá trị ấy.

PV: Nhưng nếu câu chuyện của sản phẩm ngày càng quan trọng, có khi nào “kể chuyện” lại trở thành một cách marketing để nâng giá?

Anh Lê Đình Tùng: Truyền thông có thể khiến nhiều khách hàng biết đến sản phẩm hơn, nhưng không thể biến một sản phẩm không tốt thành một sản phẩm tốt về lâu dài.

Người làm nghề cần giúp khách hàng hiểu vì sao một sản phẩm có giá trị, nhưng cốt lõi vẫn phải nằm ở chất lượng, kỹ thuật và quá trình chế tác. Với nhiều nghệ nhân, mỗi tác phẩm còn mang giá trị tinh thần riêng, nên việc bán cho ai đôi khi cũng quan trọng không kém mức giá.

Gốm nghệ thuật khác hàng hóa phổ thông ở điểm đó. Tôi nghĩ cuối cùng vẫn phải quay về giá trị thực sự của sản phẩm.

“

Khi một sản phẩm đến tay khách hàng và họ cảm thấy thích, thấy được giá trị của nó, mình cảm giác mình đang tạo ra một điều có ích.

Anh Lê Đình Tùng, CEO Công ty TNHH Gốm Sứ Lạc Việt

PV: Công nghệ đang được ứng dụng ngày càng nhiều trong sản xuất và thiết kế. Với nghề gốm Bát Tràng, đâu là giới hạn để công nghệ hỗ trợ mà không làm mất đi giá trị thủ công?

Anh Lê Đình Tùng: Theo tôi, đến thời điểm này công nghệ vẫn chưa thể thay thế con người trong phần cốt lõi của nghề gốm Bát Tràng.

Chúng tôi có thể sử dụng công nghệ để tìm kiếm tư liệu, hoa văn, họa tiết có yếu tố lịch sử; sau đó thiết kế lại và dùng AI để thử xem một họa tiết khi đưa lên một sản phẩm sẽ như thế nào.

Ngày trước, một ý tưởng nhiều khi chỉ tồn tại trong đầu. Phải vẽ ra hoặc làm mẫu thật mới biết nó có phù hợp hay không. Bây giờ có thể nhìn thấy tương đối tổng thể ngay trên màn hình, chỉnh sửa trước rồi mới đưa xuống cho người thợ triển khai.

Đối với những đơn đặt hàng riêng, công nghệ cũng giúp khách hàng hình dung sản phẩm sớm hơn.

Nhưng từ hình ảnh trên máy tính đến một món gốm có thể cầm trên tay vẫn là một khoảng cách rất dài. Cuối cùng vẫn phải là đôi tay và khối óc của người nghệ nhân. Không thể bấm “Ctrl+P” rồi in ra một chiếc bình gốm nghệ thuật. Vì vậy, tôi coi công nghệ là công cụ để tối ưu một số công đoạn chứ không phải thay nghề.

PV: Ngoài sản phẩm, anh cho rằng làng nghề Bát Tràng còn khoảng trống nào để những mô hình khởi nghiệp có thể khai thác?

Anh Lê Đình Tùng: Theo tôi, trải nghiệm là một khoảng trống lớn. Hiện nay nhiều người đến Bát Tràng vẫn theo cách khá quen thuộc: đến chợ gốm, đi một vòng, thấy sản phẩm nào thích thì mua rồi về. Trong khi câu chuyện về nghề, văn hóa hay quá trình sản xuất vẫn chưa được kể nhiều.

Tôi nghĩ cần làm sao để người đến Bát Tràng ở lại lâu hơn, hiểu gốm nhiều hơn và có lý do để quay trở lại.

Với người trẻ, đôi khi không nhất thiết phải bán cho họ ngay một món đồ. Chỉ cần họ đến đây, có một trải nghiệm thú vị với việc làm gốm, nhớ đến Bát Tràng thì đã là một bước đầu.

Tôi cho rằng đây là sự thay đổi khá lớn trong cách nhìn về sản phẩm. Trước đây sản phẩm chủ yếu là món đồ được bán đi. Nhưng hiện tại, trải nghiệm của khách hàng cũng có thể trở thành một phần của sản phẩm.

PV: Nghe khá nhiều về văn hóa, trải nghiệm, truyền thông, nhưng cuối cùng một startup vẫn phải kiếm được tiền. Đâu là phần khó nhất của bài toán đó?

Anh Lê Đình Tùng: Đương nhiên kinh doanh thì phải có áp lực.

Mỗi tháng, chi phí vận hành có thể lên tới hàng trăm triệu đồng, còn sức mua thì luôn có mùa cao điểm và thấp điểm.

Tôi không nghĩ chỉ cần đam mê, yêu sản phẩm hay có sản phẩm tốt là chắc chắn sẽ thành công.

Kinh doanh kiểu gì cũng có lúc đổ vỡ, sai lầm, có những chuyện mình không lường được. Quan trọng là mình phải biết đích cuối cùng của công việc là gì và khi vấn đề xảy ra phải tìm cách tháo gỡ.

Ví dụ vào mùa thấp điểm thì câu hỏi không phải là than thị trường khó, mà là mình sẽ làm gì để bán thêm hàng, có thêm khách hay thay đổi cách vận hành.

Tôi thường không gọi những điều đó là khó khăn mà xem đó là những việc bắt buộc phải giải quyết trên con đường kinh doanh.

“

Với những làng nghề đã có tuổi đời hàng trăm năm, thậm chí hàng nghìn năm, câu hỏi dành cho startup không phải “có thể làm ra thứ gì hoàn toàn mới?”, mà là “có thể làm cho những giá trị cũ được nhìn thấy và trả đúng giá hơn bằng cách nào?”

Anh Lê Đình Tùng, CEO Công ty TNHH Gốm Sứ Lạc Việt

PV: Vậy sau hành trình đến với gốm, anh định nghĩa thành công của một người trẻ khởi nghiệp với một nghề truyền thống như thế nào?

Với tôi, đến thời điểm này, điều khiến mình thấy vui nhất là có thêm nhiều người nhìn sản phẩm Bát Tràng theo một cách khác.

Có khách nói với tôi rằng họ không nghĩ Bát Tràng có thể làm được một sản phẩm như vậy, thậm chí ban đầu tưởng đó là hàng nước ngoài. Cũng có những người trước đây đến Bát Tràng chỉ đi chợ rồi về, nhưng sau khi có những trải nghiệm khác thì muốn quay lại.

Tôi thấy đó là một phần thành công. Không chỉ đưa một sản phẩm vật lý đến tay khách hàng, mình còn có thể đưa cho họ thêm thông tin, kiến thức và trải nghiệm về nghề.

Hiệu quả kinh doanh chắc chắn là yếu tố quan trọng, nhưng tôi coi đó là kết quả đến sau. Khi ngày càng nhiều người cảm nhận được giá trị của sản phẩm và dịch vụ, mô hình mới có cơ hội phát triển bền vững.

Gốm vốn không phải một sản phẩm mới. Vì vậy, người khởi nghiệp bước vào lĩnh vực này cũng không nhất thiết phải cố tạo ra một thứ chưa từng tồn tại.

Và có lẽ, với những làng nghề đã có tuổi đời hàng trăm năm, thậm chí hàng nghìn năm, câu hỏi dành cho startup không phải “có thể làm ra thứ gì hoàn toàn mới?”, mà là “có thể làm cho những giá trị cũ được nhìn thấy và trả đúng giá hơn bằng cách nào?”.

PV: Trân trọng cảm ơn anh!