Việc 110 doanh nghiệp đầu tiên tham gia thí điểm thị trường carbon không chỉ là một bước đi về chính sách môi trường, mà thực chất đang mở ra một lớp tài sản mới vận hành trực tiếp trên hạ tầng của Sở Giao dịch Chứng khoán Hà Nội (HNX).

Thị trường carbon đang có sự chuẩn bị kỹ càng

Tại Hội thảo đào tạo "Tăng cường năng lực sẵn sàng tham gia thị trường carbon tại Việt Nam" do Cục Biến đổi khí hậu (Bộ Nông nghiệp và Môi trường) phối hợp cùng Chương trình Phát triển Liên hợp quốc (UNDP) tổ chức, các thông tin được chia sẻ cho thấy thị trường đang chuyển từ giai đoạn xây dựng chính sách sang chuẩn bị vận hành thực tế.

Trong bối cảnh Việt Nam theo đuổi mục tiêu phát thải ròng bằng “0” vào năm 2050, thị trường carbon đang được định hình như một cấu phần của hệ sinh thái tài chính, thay vì chỉ là công cụ quản lý môi trường đơn thuần.

Điểm đáng chú ý nằm ở cách thị trường này được thiết kế. Hai văn bản pháp lý nền tảng vừa được ban hành là Nghị định số 29/2026/NĐ-CP về sàn giao dịch carbon trong nước và Quyết định số 263/QĐ-TTg phê duyệt phân bổ tổng hạn ngạch phát thải khí nhà kính đã tạo khung vận hành, nhưng quan trọng hơn là toàn bộ giao dịch sẽ diễn ra trên sàn giao dịch carbon đặt tại HNX, sử dụng chính hạ tầng của thị trường chứng khoán hiện hành.

Điều đó đồng nghĩa với việc carbon đã được “tài sản hóa”, trở thành một dạng hàng hóa có logic vận hành tương tự các sản phẩm tài chính: có cung - cầu, có giao dịch, có định giá và có thể tích lũy như một tài sản.

Trong cấu trúc này, thị trường carbon có hai loại “hàng hóa” chính là hạn ngạch phát thải và tín chỉ carbon. Nếu hạn ngạch giống như “giấy phép phát thải” được cấp trước, thì tín chỉ carbon phản ánh kết quả giảm phát thải thực tế.

Doanh nghiệp phát thải thấp có thể bán phần dư, trong khi doanh nghiệp vượt ngưỡng buộc phải mua thêm hoặc sử dụng tín chỉ để bù trừ, nhưng mức bù trừ bằng tín chỉ không vượt quá 30% lượng hạn ngạch được phân bổ. Cơ chế này về bản chất đã hình thành một thị trường thứ cấp, nơi giá carbon sẽ được xác lập thông qua tương tác cung - cầu, tương tự cách cổ phiếu hay hàng hóa tài chính vận hành.

Những lực lượng tiên phong

Trong giai đoạn thí điểm, 110 doanh nghiệp thuộc các ngành phát thải lớn (gồm 34 cơ sở nhiệt điện, 25 cơ sở sắt thép và 51 cơ sở xi măng) sẽ đóng vai trò như những “nhà đầu tư sơ cấp” của thị trường mới. Họ không chỉ là đối tượng tuân thủ chính sách, mà còn là lực lượng đầu tiên tạo thanh khoản, định hình hành vi giao dịch và góp phần hình thành mức giá ban đầu của carbon.

Lợi ích vì thế không dừng ở việc đáp ứng quy định, mà còn mở ra khả năng tạo nguồn thu từ phần hạn ngạch dư thừa hoặc từ tín chỉ carbon nếu quản trị tốt. Nói cách khác, carbon đang chuyển từ chi phí sang tài sản - một thay đổi mang tính bản chất trong tư duy quản trị doanh nghiệp.

Tuy nhiên, khi đã vận hành theo nguyên tắc thị trường, vấn đề cốt lõi lại quay về yếu tố quen thuộc của thị trường chứng khoán: minh bạch và chất lượng dữ liệu.

Hệ thống đăng ký quốc gia sẽ ghi nhận toàn bộ hạn ngạch và tín chỉ carbon, tương tự như hệ thống lưu ký, nhưng nếu dữ liệu kiểm kê phát thải không chính xác, doanh nghiệp có thể chịu bất lợi ngay từ khâu phân bổ, thậm chí gặp rủi ro khi tham gia giao dịch. Đây là điểm nghẽn lớn, bởi nhiều doanh nghiệp hiện vẫn tiếp cận thị trường carbon như một nghĩa vụ hành chính, chưa đầu tư đúng mức vào hệ thống dữ liệu và quản trị nội bộ.

Chính vì vậy, dù hạ tầng kỹ thuật và khung pháp lý đang dần hoàn thiện, thách thức lớn nhất vẫn nằm ở năng lực vận hành của doanh nghiệp. Thiếu nhân sự chuyên trách, dữ liệu chưa chuẩn hóa, nhận thức còn hạn chế - những yếu tố này có thể ảnh hưởng trực tiếp đến thanh khoản và hiệu quả của thị trường trong giai đoạn đầu.

Ở góc nhìn dài hạn, việc đặt sàn carbon tại HNX không chỉ là giải pháp kỹ thuật, mà còn mở ra khả năng liên thông với thị trường vốn. Khi carbon trở thành một loại tài sản có thể giao dịch, câu chuyện không dừng ở mua - bán hạn ngạch, mà có thể tiến tới các sản phẩm tài chính liên quan, góp phần hình thành một hệ sinh thái tài chính xanh.

Dự kiến vận hành từ quý II/2026, thị trường carbon vì thế không chỉ là công cụ kiểm soát phát thải, mà còn là một “phép thử” đối với khả năng hình thành thị trường tài sản mới tại Việt Nam. Nếu vận hành hiệu quả, đây có thể trở thành kênh phân bổ nguồn lực theo hướng bền vững, đồng thời bổ sung một mảnh ghép quan trọng cho cấu trúc thị trường vốn trong giai đoạn phát triển tiếp theo.