Sàn carbon nội địa vận hành, thêm một mắt xích cho mục tiêu phát thải ròng bằng 0

Sàn giao dịch carbon trong nước đã chính thức vận hành sau thời gian chuẩn bị về pháp lý, hạ tầng và cơ chế tổ chức. Đây là bước đi cụ thể nhằm triển khai cam kết đưa phát thải ròng khí nhà kính về bằng 0 vào năm 2050, đồng thời thực hiện các định hướng của cơ quan quản lý về phát triển thị trường carbon tại Việt Nam. Theo chia sẻ của ông Nguyễn Tuấn Anh - Phó Tổng Giám đốc Sở Giao dịch Chứng khoán Hà Nội (HNX) tại The Finance Street Talk show, việc sàn đi vào hoạt động không chỉ hỗ trợ doanh nghiệp giảm phát thải mà còn tạo thêm một công cụ để phân bổ nguồn lực cho phát triển bền vững.

Giao dịch theo nguyên tắc công khai, tách bạch và an toàn

Theo ông Nguyễn Tuấn Anh, nguyên tắc hoạt động của sàn đã được quy định rõ tại Nghị định 29/2026/NĐ-CP. Về bản chất, đây là thị trường giao dịch tập trung, nơi các chủ thể đủ điều kiện thực hiện mua bán hạn ngạch phát thải khí nhà kính và tín chỉ carbon theo phương thức thỏa thuận.

Điểm đầu tiên là nguyên tắc công bằng, công khai, minh bạch và tự chịu trách nhiệm. Các bên tham gia phải chủ động tìm hiểu quy định pháp luật, thông tin hàng hóa và tự chịu trách nhiệm với quyết định giao dịch của mình. Điều này nhằm bảo vệ quyền lợi hợp pháp của các chủ thể ngay từ giai đoạn đầu hình thành thị trường.

Điểm thứ hai là nguyên tắc giao dịch tập trung qua hệ thống của HNX. Việc mua bán hạn ngạch phát thải được thực hiện trên hệ thống giao dịch carbon của sở, ngoại trừ một số trường hợp chuyển quyền sở hữu đặc thù theo quy định riêng. Phương thức hiện áp dụng là thỏa thuận, gồm thỏa thuận điện tử và thỏa thuận thông thường, cho phép bên mua và bên bán tự đàm phán điều kiện giao dịch.

Một nguyên tắc đáng chú ý khác là quản lý tài sản tách bạch. Dù nhà đầu tư có thể sử dụng chung tài khoản chứng khoán hiện có, phần giao dịch carbon vẫn được hiển thị riêng trên hệ thống. Điều này giúp phân biệt rõ giao dịch hạn ngạch và tín chỉ carbon với các giao dịch tài chính khác, qua đó hỗ trợ kiểm soát rủi ro và giám sát thị trường tốt hơn.

Ngoài ra, hệ thống áp dụng cơ chế an toàn thanh toán rất chặt. Bên mua phải có đủ tiền trước khi đặt lệnh, còn bên bán phải có đủ hạn ngạch hoặc tín chỉ trước khi giao dịch. Tiền và hàng hóa được chuyển giao đồng thời ngay sau khi giao dịch được xác lập. Đây là cách làm nhằm hạn chế tối đa rủi ro thanh toán trong giai đoạn đầu vận hành.

Theo quy định hiện hành, với hạn ngạch phát thải, đối tượng tham gia giao dịch là doanh nghiệp phát thải. Với tín chỉ carbon, nhà đầu tư tổ chức có thể tham gia. Cách thiết kế này cho thấy thị trường carbon tại Việt Nam đang được triển khai theo hướng thận trọng, từng bước mở rộng nhưng vẫn đặt ưu tiên vào an toàn hệ thống.

Bước đầu vận hành thông suốt, thị trường sẽ tiếp tục được hoàn thiện

Đại diện HNX cho biết kết quả quan trọng nhất trong những phiên đầu tiên là hệ thống vận hành an toàn, thông suốt giữa các bên liên quan. Theo ông Nguyễn Tuấn Anh, đây là mục tiêu ưu tiên cao nhất trong giai đoạn khởi đầu, bởi sự ổn định của hạ tầng là điều kiện tiên quyết để thị trường có thể phát triển lâu dài.

Hệ thống giao dịch carbon hiện được kết nối đồng bộ giữa HNX, Tổng Công ty Lưu ký và Bù trừ Chứng khoán Việt Nam (VSDC) và Hệ thống đăng ký quốc gia. Cấu trúc này giúp dữ liệu được đối chiếu liên tục, hỗ trợ quản lý quyền sở hữu, thanh toán và giám sát giao dịch.

Ở khía cạnh giao dịch thực tế, phiên khai trương ngày 29/6/2026 ghi nhận 1.210 hạn ngạch được giao dịch, với tổng giá trị hơn 161 triệu đồng. Quy mô chưa lớn nhưng không phải điều bất ngờ, bởi với một thị trường mới hình thành, mục tiêu ban đầu không phải thanh khoản cao ngay lập tức mà là xây dựng niềm tin vào cơ chế vận hành và tính minh bạch.

Trong thời gian tới, HNX cho biết sẽ tiếp tục nâng cấp hệ thống để bổ sung thêm kênh giao dịch trực tuyến, tạo thêm tiện ích cho thành viên giao dịch và khách hàng. Song song với đó là kế hoạch phối hợp với các cơ quan, tổ chức liên quan để nâng cao nhận thức của cộng đồng doanh nghiệp và nhà đầu tư về thị trường carbon.

Theo ông Tuấn Anh, sau giai đoạn thử nghiệm từ năm 2026 đến 2028, HNX sẽ tiếp tục đánh giá thực tiễn vận hành để báo cáo cấp có thẩm quyền xem xét bổ sung thêm các phương thức giao dịch mới nếu cần thiết. Điều đó cho thấy thị trường carbon sẽ không dừng ở mô hình hiện tại, mà còn có thể tiếp tục được hoàn thiện theo nhu cầu phát triển trong tương lai.

Nhìn rộng hơn, việc sàn carbon đi vào hoạt động không chỉ mang ý nghĩa kỹ thuật. Đây còn là bước đầu để hình thành một thị trường mới, nơi chi phí giảm phát thải có thể được lượng hóa, giao dịch và phân bổ hiệu quả hơn. Với doanh nghiệp, điều đó đồng nghĩa có thêm công cụ để tối ưu chiến lược tuân thủ và giảm phát thải. Với nền kinh tế, đây là một mắt xích mới trong quá trình hướng tới tăng trưởng xanh và phát triển bền vững.