Ông Nguyễn Thanh Kỳ: Điểm đáng chú ý nhất của Nghị quyết 79 không nằm ở việc tiếp tục khẳng định vai trò chủ đạo của kinh tế nhà nước, bởi điều này đã được nhắc đến trong nhiều văn kiện trước đó. Điều thực sự quan trọng là Nghị quyết đã chuyển trọng tâm từ “vai trò” sang “chất lượng thực hiện vai trò”.

Trước đây, khi nói đến doanh nghiệp nhà nước, chúng ta thường nhìn vào quy mô vốn, tài sản hoặc những lĩnh vực nắm giữ. Tuy nhiên, trong bối cảnh hiện nay, việc nắm giữ nguồn lực lớn không còn đồng nghĩa với khả năng tạo ra ảnh hưởng thực sự đối với nền kinh tế. Một doanh nghiệp có thể rất lớn, nhưng nếu không tạo ra được động lực mới, không mở ra được không gian phát triển, thì vai trò “chủ đạo” sẽ mang nhiều ý nghĩa hình thức hơn là thực chất.

Chính vì vậy, Nghị quyết 79 đặt ra yêu cầu cao hơn, đó là doanh nghiệp nhà nước phải có khả năng dẫn dắt. Điều này đồng nghĩa với việc doanh nghiệp không chỉ tham gia vào những lĩnh vực sẵn có, mà phải tạo ra những lĩnh vực mới, những chuẩn mực mới hoặc những cấu trúc phát triển mới cho thị trường. Đây là một sự thay đổi về tư duy, và nếu được triển khai đúng, sẽ tạo ra tác động rất lớn.

Ông Nguyễn Thanh Kỳ: Nếu hiểu theo cách truyền thống, “dẫn dắt” thường gắn với quy mô lớn, thị phần lớn hoặc vị trí thống lĩnh. Nhưng trong nền kinh tế hiện đại, đặc biệt là kinh tế số, cách hiểu này không còn phù hợp. Dẫn dắt hiện nay theo tôi phải được nhìn từ ba khía cạnh.

Thứ nhất là khả năng mở đường trong những lĩnh vực mới. Đây thường là những lĩnh vực có rủi ro cao, đòi hỏi vốn lớn và thời gian đầu tư dài, nơi khu vực tư nhân chưa sẵn sàng tham gia. Nếu doanh nghiệp nhà nước không đi trước, thì những lĩnh vực này rất khó hình thành.

Thứ hai là khả năng tạo lập hệ sinh thái. Một doanh nghiệp không thể dẫn dắt nếu chỉ phát triển riêng lẻ. Họ phải tạo ra được một mạng lưới các doanh nghiệp, đối tác, nhà cung cấp cùng tham gia. Khi đó, giá trị không nằm ở bản thân doanh nghiệp, mà ở cả hệ sinh thái mà họ tạo ra.

Thứ ba là khả năng thiết lập chuẩn mực. Trong nhiều ngành, doanh nghiệp nhà nước có thể đóng vai trò định hình tiêu chuẩn kỹ thuật, quy trình hoặc mô hình kinh doanh. Khi chuẩn mực được thiết lập, thị trường sẽ vận hành theo hướng đó. Như vậy, dẫn dắt không còn là câu chuyện của quy mô, mà là câu chuyện của năng lực tạo ảnh hưởng và khả năng định hình thị trường.

Một số doanh nghiệp đã có sự chuyển dịch khá rõ, không còn dừng lại ở hoạt động kinh doanh truyền thống mà đang mở rộng sang các lĩnh vực công nghệ, xây dựng hệ sinh thái và tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị. Những doanh nghiệp này đang dần tiếp cận với vai trò dẫn dắt theo đúng tinh thần của Nghị quyết 79.

Tuy nhiên, vẫn còn một bộ phận doanh nghiệp chưa thoát khỏi mô hình phát triển cũ, chủ yếu dựa vào lợi thế sẵn có về nguồn lực hoặc vị thế thị trường. Điều này khiến vai trò dẫn dắt chưa thực sự rõ nét và chưa tạo ra sự lan tỏa.

Ở đây cần nhìn nhận một cách công bằng rằng, vấn đề không chỉ nằm ở doanh nghiệp, mà còn nằm ở môi trường thể chế. Nếu cơ chế vẫn mang nặng tính hành chính, thiếu linh hoạt và chưa tạo đủ động lực, thì rất khó để doanh nghiệp nhà nước chuyển sang mô hình vận hành năng động và sáng tạo hơn.

Ông Nguyễn Thanh Kỳ: Có thể nhìn vào bốn nhóm vấn đề lớn.

Thứ nhất là thể chế quản trị. Việc phân định giữa chức năng quản lý nhà nước và chức năng đại diện chủ sở hữu vốn vẫn chưa thực sự rõ ràng. Khi hai chức năng này còn chồng lấn, doanh nghiệp sẽ khó có được sự chủ động cần thiết trong hoạt động sản xuất kinh doanh, đặc biệt là trong những lĩnh vực đòi hỏi quyết định nhanh và linh hoạt.

Thứ hai là cơ chế phân bổ nguồn lực. Nếu nguồn lực vẫn được phân bổ theo cách dàn trải hoặc mang tính hành chính, thì doanh nghiệp khó có thể tập trung vào những lĩnh vực thực sự mang tính chiến lược. Điều này không chỉ làm giảm hiệu quả sử dụng vốn, mà còn hạn chế khả năng tạo ra những động lực tăng trưởng mới.

Thứ ba là cơ chế khuyến khích đổi mới sáng tạo. Những lĩnh vực mà doanh nghiệp nhà nước cần “mở đường” thường có rủi ro cao và thời gian hoàn vốn dài. Nếu không có cơ chế chấp nhận rủi ro phù hợp, doanh nghiệp sẽ có xu hướng lựa chọn phương án an toàn, thay vì tiên phong trong những lĩnh vực mới.

Thứ tư, và cũng là vấn đề ngày càng trở nên quan trọng, là chất lượng quản trị doanh nghiệp. So với các thông lệ quốc tế, không ít doanh nghiệp nhà nước vẫn còn khoảng cách về minh bạch thông tin, cơ chế giám sát, cũng như tính độc lập trong quản trị. Điều này không chỉ ảnh hưởng đến hiệu quả hoạt động, mà còn làm hạn chế khả năng tiếp cận và thu hút dòng vốn từ thị trường, đặc biệt là thị trường vốn dài hạn.

Ông Nguyễn Thanh Kỳ: Điểm đáng chú ý là cách tiếp cận hiện nay không còn tách biệt hai khu vực, mà đặt chúng trong mối quan hệ bổ trợ.

Như kế hoạch Chính phủ vừa ban hành đã nhấn mạnh, doanh nghiệp nhà nước cần đóng vai trò tiên phong, kiến tạo và dẫn dắt, trong khi khu vực tư nhân là động lực quan trọng của tăng trưởng. Điều này cho thấy tư duy đã chuyển từ “phân vai cứng” sang “kết nối linh hoạt”.

Một nền kinh tế không thể phát triển bền vững nếu chỉ dựa vào một khu vực. Doanh nghiệp nhà nước có lợi thế về nguồn lực và đầu tư dài hạn, trong khi khu vực tư nhân có sự linh hoạt và khả năng thích ứng nhanh.

Vấn đề không phải là khu vực nào quan trọng hơn, mà là làm thế nào để hai khu vực này bổ trợ cho nhau. Doanh nghiệp nhà nước có thể đi trước, tạo nền tảng, từ đó mở không gian để doanh nghiệp tư nhân tham gia và phát triển.

Các chính sách về PPP, phát triển chuỗi giá trị hay tháo gỡ điểm nghẽn thể chế chính là những công cụ để thúc đẩy mối quan hệ này chuyển từ cạnh tranh sang hợp tác. Khi đó, vai trò dẫn dắt của doanh nghiệp nhà nước sẽ mang ý nghĩa tích cực hơn, đó là dẫn dắt để kết nối và lan tỏa.

Ông Nguyễn Thanh Kỳ: Nghị quyết 79 đã đặt ra một định hướng đúng, nhưng điều quan trọng là cách triển khai.

Nếu chỉ dừng lại ở việc khẳng định vai trò, thì sẽ không tạo ra thay đổi thực chất. Vấn đề là phải chuyển các định hướng đó thành cơ chế cụ thể, từ quản trị doanh nghiệp, phân bổ nguồn lực đến cơ chế khuyến khích đổi mới sáng tạo.

Trong bối cảnh nền kinh tế đang chuyển dịch nhanh, áp lực thay đổi đối với doanh nghiệp nhà nước sẽ ngày càng lớn. Nhưng đây cũng là cơ hội để khu vực này tái định vị một cách thực chất. Nếu làm được, doanh nghiệp nhà nước sẽ không chỉ giữ vai trò “chủ đạo” về mặt hình thức, mà có thể trở thành lực lượng có khả năng dẫn dắt thực sự, đúng với tinh thần mà Nghị quyết 79 đặt ra.

Ở góc độ thị trường vốn, tôi cho rằng vai trò của doanh nghiệp nhà nước không chỉ dừng lại ở hoạt động sản xuất, kinh doanh, mà còn thể hiện qua khả năng tạo ra những chuẩn mực và dẫn dắt dòng vốn trên thị trường. Những doanh nghiệp có quy mô lớn, quản trị minh bạch và chiến lược dài hạn sẽ trở thành “điểm tựa” cho niềm tin của nhà đầu tư, qua đó góp phần nâng cao chất lượng và chiều sâu của thị trường chứng khoán.

Trong bối cảnh Việt Nam đang hướng tới phát triển thị trường vốn trở thành kênh huy động vốn trung và dài hạn chủ lực cho nền kinh tế, việc các doanh nghiệp nhà nước nâng cao chất lượng quản trị, minh bạch thông tin và chủ động tham gia thị trường không chỉ giúp đa dạng hóa nguồn lực, mà còn tạo ra tác động lan tỏa đối với toàn bộ hệ thống doanh nghiệp. Đây cũng có thể là một trong những thước đo quan trọng cho quá trình tái định vị doanh nghiệp nhà nước trong giai đoạn tới.