Ngôi làng cổ ít người biết ở xứ Thanh: Địa thế như “Hạ Long trên cạn”, 12 ngõ cổ và dấu tích người Việt từ 6.000 năm trước

Ngôi làng cổ ôm theo sườn đồi, cảnh quan được ví như “Hạ Long trên cạn”

Giữa vùng đất phía Bắc tỉnh Thanh Hóa có một ngôi làng cổ mang diện mạo khá đặc biệt. Không nằm giữa khu du lịch sầm uất, cũng chưa phải cái tên quen thuộc với số đông du khách, nơi đây gây ấn tượng bởi những nếp nhà phân bố từ thấp lên cao theo sườn đồi, các ngõ cổ rêu phong, giếng làng và những dãy núi đá nhô lên giữa cánh đồng. Đó là làng cổ Tiên Hòa, nay thuộc xã Tống Sơn, tỉnh Thanh Hóa; trước đây thuộc xã Hà Lĩnh, huyện Hà Trung.

Theo lời kể của các bậc cao niên, làng từng có tên nôm là Kẻ Khao, sau đổi thành Tiên Cảo rồi mang tên Tiên Hòa như ngày nay. Khoảng giữa thế kỷ XVII, vào khoảng năm 1650, làng được chia thành hai khu cư trú.

Một bộ phận người dân chuyển lên khu vực quanh chân núi để tránh ngập lụt trong mùa mưa, hình thành Tiên Hòa Sơn thôn, còn gọi là Khao Rú. Những người còn lại tiếp tục sinh sống ở khu vực thấp hơn, được gọi là Tiên Hòa Bái thôn hay Khao Đồng.

Cách tổ chức không gian cư trú ấy dần tạo nên diện mạo đặc trưng của Tiên Hòa. Nhìn từ trên cao, làng phân bố theo thế vành lược, trải từ vùng thấp lên cao và ôm lấy các sườn đồi. Nhà cửa, ngõ xóm, ruộng đồng và núi đá đan xen, tạo nên một bức tranh làng quê khác biệt.

Bao quanh Tiên Hòa là hệ thống núi, rừng và đồi đất. Phía Tây Nam có dãy Ác Sơn, phía Tây là rừng Đồng Khao, từ Tây Bắc sang Đông Bắc có núi Kẹm Sơn. Đặc biệt, giữa vùng đồng chiêm trũng lại nổi lên dãy núi đá vôi Cô Sơn với nhiều ngọn núi nhỏ.

Người dân địa phương từ lâu đã đặt cho từng ngọn núi những cái tên gần gũi như Chiêng Ấm, Đúp Lớn, Cánh Gió, Mèo Ngồi, Mang Ếch, núi Vàng hay núi Ngọc. Chính những dãy núi đá nằm xen giữa ruộng đồng và làng xóm đã tạo nên cảnh quan sơn thủy đặc biệt. Vào mùa lúa xanh hoặc khi cánh đồng ngập nước, các khối núi nổi lên giữa không gian mênh mang, khiến nơi đây được ví von như một “Hạ Long trên cạn” ít người biết của xứ Thanh.

Vẻ đẹp của Tiên Hòa không đến từ những công trình quy mô lớn mà nằm ở sự hòa quyện giữa địa hình tự nhiên và không gian cư trú lâu đời. Những con đường nhỏ len qua chân núi, các nếp nhà nép bên sườn đồi và cánh đồng mở rộng phía trước tạo nên nhịp sống chậm rãi, bình yên.

Điều khiến Tiên Hòa trở nên đặc biệt không chỉ nằm ở cảnh quan. Theo cuốn Lịch sử truyền thống và cách mạng xã Hà Lĩnh, trong giai đoạn 1979–1980, các nhà khoa học đã phát hiện tại đây di chỉ khảo cổ học Cồn Cổ Ngựa, thuộc không gian văn hóa Đa Bút, có niên đại cách ngày nay khoảng 5.000–6.000 năm. Phát hiện này mở ra một lớp lịch sử sâu hơn rất nhiều so với tuổi đời của ngôi làng hiện tại.

Tại Cồn Cổ Ngựa, giới nghiên cứu đã tìm thấy số lượng lớn công cụ lao động của cư dân cổ như rìu, đục bằng đá, dao chế tác từ đá phiến có hình trăng khuyết, chày nghiền, bàn nghiền, hòn kê và hòn ghè.

Những hiện vật này phản ánh khả năng chế tác công cụ và thích nghi với môi trường sống của cộng đồng cư dân từng tồn tại tại khu vực từ hàng nghìn năm trước.

Đáng chú ý, tại di chỉ còn phát hiện nhiều vỏ nhuyễn thể như hến và sò gai. Đây là một trong những cơ sở để giới nghiên cứu nhận định cư dân cổ tại khu vực không chỉ săn bắt, hái lượm mà còn khai thác nguồn lợi thủy sản.

Vị trí của Cồn Cổ Ngựa cách Sông Mã khoảng 3km càng cho thấy mối liên hệ giữa cộng đồng cư dân cổ với môi trường sông nước. Những dấu tích khảo cổ được tìm thấy tại đây góp phần tái hiện một bức tranh kinh tế khá đa dạng, từ săn bắt, hái lượm, đánh cá đến chăn nuôi và trồng trọt. Không chỉ có lớp trầm tích tiền sử, Tiên Hòa còn là vùng đất hội tụ của nhiều cộng đồng cư dân trong suốt chiều dài lịch sử.

Nhờ địa thế sơn thủy hữu tình và điều kiện tự nhiên thuận lợi, từ xa xưa đã có nhiều dòng họ từ các khu vực khác tìm đến khai hoang, lập nghiệp. Người dân đến từ Vĩnh Lộc, Yên Định, Nga Sơn, Hoằng Hóa, Hậu Lộc và cả những vùng thuộc Bắc Ninh, Hà Nam, Nam Định, Ninh Bình.

Theo tư liệu địa phương, Tiên Hòa hiện có hơn 36 dòng họ cùng sinh sống. Trong đó, một số dòng họ được cho là đã có mặt từ lâu đời, từ thời Trần, như Hoàng Huy, Mạc, Lưu Xuân, Hoàng Đức...

Sự hội tụ của nhiều dòng họ qua các thời kỳ đã góp phần tạo nên đời sống văn hóa phong phú nhưng vẫn giữ được cấu trúc cộng đồng làng xã bền chặt.

12 ngõ cổ, giếng làng và những dấu vết của một không gian xưa

Một trong những nét đặc sắc nhất của làng cổ Tiên Hòa là hệ thống ngõ xóm. Dân cư trong làng phân bố theo 12 ngõ hạng, mỗi ngõ mang một tên riêng gồm ngõ Mã, ngõ Cổng, ngõ Thượng, ngõ Cửa, ngõ Cụt, ngõ Hát, ngõ Trung, ngõ Đình, ngõ Chùa, ngõ Trôi, ngõ Nghè và ngõ Giếng Đào.
 

Những tên gọi mộc mạc ấy không đơn thuần phục vụ việc xác định vị trí. Qua thời gian, chúng trở thành một phần ký ức cộng đồng, phản ánh cấu trúc cư trú và đời sống văn hóa của làng cổ. Trong số đó, những ngõ còn lưu giữ bậc đá cũ và dấu vết rêu phong tạo nên không gian đặc biệt. Đây cũng là nơi người cao tuổi trong làng thường ngồi trò chuyện, nhắc lại những câu chuyện cũ và chứng kiến nhịp sống nhiều thế hệ tiếp nối.

Dưới chân núi phía trước làng có sông Bồng Khê chảy từ khu vực Vĩnh Thịnh theo hướng Bắc – Nam rồi đổ ra sông Mã tại ngã ba Bông. Do gắn bó chặt chẽ với môi trường sông nước, từ ngõ Trôi đến ngõ Hát, người dân xưa từng xây dựng các bến nước phục vụ tắm giặt và sinh hoạt. Đây đồng thời là nơi thuyền neo đậu, chở mạ ra đồng rồi đưa lúa, hoa màu sau thu hoạch trở về làng.

Một dấu ấn khác vẫn còn hiện diện là giếng làng Tiên Hòa. Giữa quá trình đô thị hóa và thay đổi phương thức sinh hoạt, giếng làng vẫn được người dân trân trọng, gìn giữ. Làn nước trong và mát từng gắn với đời sống của nhiều thế hệ, từ sinh hoạt thường ngày đến những ký ức tuổi thơ của trẻ nhỏ trong làng.

Những ngõ đá, bến nước, giếng cổ và cấu trúc làng ôm theo sườn đồi đã tạo cho Tiên Hòa một diện mạo hiếm gặp. Đây không chỉ là những yếu tố kiến trúc mà còn là dấu tích của cách cộng đồng cư dân thích nghi với địa hình, nguồn nước và điều kiện tự nhiên qua hàng trăm năm.

Trên đỉnh đồi của Tiên Hòa còn có một công trình tâm linh đáng chú ý mang tên chùa Cao.Theo thông tin địa phương, ngôi chùa có lịch sử lâu đời, được xây dựng từ thời Lê. Trải qua nhiều biến động, kiến trúc chùa xưa không còn nguyên vẹn. Những gì còn lại chủ yếu là dấu tích nền móng, bia đá, gạch ngói và chân tảng.

Dù vậy, các dấu vết ấy vẫn cho thấy sự hiện diện lâu dài của một không gian Phật giáo trong đời sống cư dân Tiên Hòa. Năm 2020, chùa Cao bắt đầu được xây dựng lại. Đến nay, công trình đã tương đối hoàn thiện với một số hạng mục đáng chú ý. Nổi bật trong số đó là pho tượng Bồ Tát bốn mặt hướng về bốn phương Đông – Tây – Nam – Bắc. Bên cạnh đó còn có cây cầu kính dài hàng chục mét, với mô hình bàn tay khổng lồ đặt ở khu vực trung tâm, tạo nên điểm nhấn mới giữa không gian núi đồi.

Từ khu vực cao, du khách có thể phóng tầm mắt ra những cánh đồng, dãy núi đá và làng xóm phía dưới. Sự kết hợp giữa cảnh quan tự nhiên, làng cổ và các công trình tâm linh tạo cho Tiên Hòa một không gian nhiều lớp trải nghiệm.

Không nổi tiếng như những điểm đến đông khách của Thanh Hóa, làng cổ Tiên Hòa hấp dẫn theo một cách khác. Nơi đây có dấu tích cư dân tiền sử cách ngày nay 5.000–6.000 năm, có cấu trúc làng cổ với 12 ngõ hạng, có giếng làng, bến nước, núi đá xen giữa đồng chiêm và những câu chuyện về hơn 36 dòng họ cùng quần tụ.

Giữa tốc độ thay đổi nhanh của đời sống hiện đại, những giá trị còn hiện diện tại Tiên Hòa càng trở nên đáng chú ý. Từ cảnh quan được ví như “Hạ Long trên cạn” đến những bậc đá phủ rêu trong ngõ cổ, tất cả tạo nên hình ảnh một ngôi làng xứ Thanh vừa bình dị, vừa chứa đựng lớp trầm tích lịch sử kéo dài hàng nghìn năm.