Ngôi làng cổ xứ Thanh “tựa lưng” vào núi, trước mặt ngã ba sông, là dấu tích cư trú có từ thời Đông Sơn

“Tựa lưng” vào những dãy núi, phía trước lại có sông nước bao quanh, làng Cẩm Trướng, xã Định Hòa, Thanh Hóa từ lâu được xem là vùng đất có địa thế đặc biệt. Người xưa còn truyền lại cách ví von nơi đây nằm ở khu vực “một con gà gáy sáu huyện cùng nghe”, bởi từ ngã ba sông Ba Bông có thể kết nối với nhiều vùng đất thuộc Yên Định, Hoằng Hóa, Thiệu Hóa, Hậu Lộc, Hà Trung và Vĩnh Lộc trước đây.

Không chỉ có cảnh quan núi sông hữu tình, Cẩm Trướng còn là vùng đất lưu giữ nhiều dấu tích cư trú cổ, những câu chuyện gắn với Bà Triệu, các tướng lĩnh thời Đinh - Lê, nghĩa quân Lam Sơn cùng hệ thống đình, phủ và nghề truyền thống đã tồn tại qua nhiều thế hệ.

Ngôi làng bên sông kề núi, dấu tích cư trú từ thời văn hóa Đông Sơn

Trước đây, Cẩm Trướng thuộc xã Định Công, huyện Yên Định cũ, nay thuộc xã Định Hòa. Ngôi làng được bao bọc bởi hàng loạt ngọn núi lớn nhỏ như Quan Yên, Nhoàng, Chuyền, Bạng, Chùa và Cồn Đá.

Mỗi ngọn núi lại gắn với một lớp truyền thuyết riêng. Trong đó, núi Quan Yên, còn gọi là Quân Yên hay núi Lớn, được nhắc đến trong những câu chuyện liên quan tới Bà Triệu và cuộc khởi nghĩa chống quân Đông Ngô cách đây gần 1.800 năm. Núi Bạng lại gắn với truyền thuyết dân gian về ông Bưng gánh mà thành.

Không chỉ có núi, vùng đất Cẩm Trướng còn nằm bên hệ thống sông ngòi dày đặc. Khi chảy tới đây, sông Mã chia dòng tạo nên khu vực ngã ba Ba Bông, nơi từ xa xưa đã nổi tiếng với cảnh quan đẹp và lợi thế giao thông đường thủy.

Bên cạnh sông Mã là sông Cầu Chày, dòng sông nhỏ nhưng sâu, từng tạo điều kiện cho thuyền bè đi lại, trao đổi hàng hóa giữa Cẩm Trướng với nhiều vùng quê khác.

Chính lợi thế ấy đã góp phần hình thành nghề làm gạch, ngói từ khá sớm. Vùng đất ven sông Cầu Chày có nguồn đất sét dồi dào, thích hợp cho sản xuất vật liệu xây dựng. Gạch ngói Cẩm Trướng từng được đưa theo thuyền dọc sông Mã, sông Cầu Chày đến nhiều địa phương trong và ngoài tỉnh.

Theo các tư liệu địa phương, Cẩm Trướng còn được xem là một trong những vùng cư trú lâu đời của người Việt cổ. Những phát hiện khảo cổ cho thấy từ thời văn hóa Đông Sơn, khu vực này đã có sự phát triển đáng kể.

Các nhà khảo cổ từng phát hiện mộ của người Hán nằm cạnh mộ người Việt, cho thấy quá trình giao lưu và đan xen văn hóa đã xuất hiện từ thời Bắc thuộc.

Sách Lịch sử truyền thống và cách mạng của Đảng bộ và Nhân dân xã Định Công cũng ghi nhận những di chỉ khảo cổ được tìm thấy tại vùng đất này là bằng chứng cho thấy nơi đây từng là một trong những khu vực phát triển trong thời kỳ văn hóa Đông Sơn.

Đến thời Đinh - Tiền Lê, Cẩm Trướng đã trở thành khu vực dân cư đông đúc. Nhiều dòng họ lớn như Lê, Phạm, Bùi, Đỗ, Nguyễn lần lượt đến lập nghiệp, cùng nhau khai phá và xây dựng xóm làng.

Trong đó, dòng họ Lê có ông Lê Quốc Thực, nhân vật được dân làng tôn kính như một vị phúc thần. Theo truyền ngôn và tư liệu của dòng họ, ông sống vào thời Đinh - Lê, từng có công giúp Đinh Bộ Lĩnh dẹp loạn 12 sứ quân. Khi quân Tống xâm lược, ông tiếp tục theo Lê Hoàn ra trận.

Đến thế kỷ XV, vùng đất này lại ghi dấu tên tuổi Phạm Đăng Khoa, người được cho là đã theo Bình Định vương Lê Lợi và nghĩa quân Lam Sơn đánh đuổi quân Minh, sau được phong tước Quận công.

Qua các thời kỳ lịch sử, người Cẩm Trướng tiếp tục tham gia các phong trào đấu tranh, đóng góp sức người, sức của trong các cuộc kháng chiến bảo vệ đất nước.

Đình cổ giữa làng và phủ Cẩm bên sông Cầu Chày

Song song với quá trình lập làng và mưu sinh, người dân Cẩm Trướng cũng sớm xây dựng những công trình tín ngưỡng, tạo nên hệ thống không gian văn hóa đặc trưng của làng quê xứ Thanh.

Nổi bật nhất là đình làng Cẩm Trướng, công trình kiến trúc gỗ được dựng vào giữa thế kỷ XIX, dưới thời vua Tự Đức. Đình gồm 5 gian với kiểu bố trí khá đặc biệt, cửa mở ra hai bên. Bên trong là hệ thống chạm khắc gỗ công phu, phản ánh kỹ thuật và tư duy thẩm mỹ của những người thợ xưa.

Đình thờ ba vị thần gồm Quản Gia Đô Bác Trịnh Phủ Quân, vị thần được nhiều làng ven sông Mã phụng thờ; Lê Quận công Lê Quốc Thực và Phạm Quận công Phạm Đăng Khoa.

Không chỉ có giá trị về kiến trúc và tín ngưỡng, đình Cẩm Trướng còn gắn với nhiều sự kiện lịch sử hiện đại.

Trong Cách mạng Tháng Tám, đình từng là nơi tập hợp người dân tham gia Tổng khởi nghĩa. Trong những năm kháng chiến, nơi đây được sử dụng làm địa điểm chữa trị thương, bệnh binh, tập trung lực lượng trước khi lên đường ra chiến trường và từng là kho dự trữ lương thực phục vụ kháng chiến.

Bên cạnh đình làng, phủ Cẩm, còn gọi phủ Cẩm Trướng, nằm bên sông Cầu Chày cũng là một điểm đến mang nhiều giá trị văn hóa, tâm linh.

Phủ thờ Bà Triệu, Bạch Hoa công chúa cùng các vị thánh trong tín ngưỡng dân gian. Không gian cổ kính, vị trí gần sông và cảnh quan xanh mát khiến nơi đây trở thành điểm tham quan, chiêm bái được nhiều người tìm đến.

Đi giữa Cẩm Trướng hôm nay, du khách có thể cảm nhận rõ sự đan xen của nhiều lớp lịch sử. Phía xa là những dãy núi gắn với truyền thuyết, bên là dòng sông từng chở thuyền buôn xuôi ngược, trong làng là đình cổ, phủ Cẩm và những câu chuyện về các dòng họ đã sinh sống qua nhiều thế hệ.

Chính sự kết hợp giữa địa thế “bên sông kề núi”, dấu tích văn hóa Đông Sơn, truyền thống lập làng lâu đời cùng hệ thống di tích phong phú khiến Cẩm Trướng trở thành một trong những vùng đất có chiều sâu lịch sử đáng chú ý của xứ Thanh.

Không quá ồn ào trên bản đồ du lịch, nhưng với những người yêu thích khám phá làng cổ, lịch sử và văn hóa địa phương, Cẩm Trướng là nơi có thể mang lại một hành trình nhiều lớp trải nghiệm: từ cảnh quan, truyền thuyết, khảo cổ đến tín ngưỡng và đời sống cộng đồng.