Thanh Hóa đề xuất sắp xếp tiếp cấp xã, hướng tới mục tiêu gì?

Thanh Hóa đề xuất tiếp tục sắp xếp cấp xã để mở rộng không gian phát triển

Sau quá trình sắp xếp đơn vị hành chính, Thanh Hóa đã giảm từ 547 xã, phường, thị trấn xuống còn 166 đơn vị hành chính cấp xã.

Việc tổ chức lại bộ máy từ tỉnh đến cơ sở giúp giảm đáng kể số lượng cơ quan, đơn vị và đầu mối bên trong. Hạ tầng số, viễn thông cũng tiếp tục được đầu tư, nâng cấp để đáp ứng yêu cầu vận hành mô hình chính quyền địa phương 2 cấp.

Các xã, phường từng bước thích ứng với phương thức làm việc trên môi trường số, tăng tỷ lệ xử lý hồ sơ trực tuyến và nâng chất lượng phục vụ người dân, doanh nghiệp.

Tuy nhiên, sau một năm vận hành, Tỉnh ủy Thanh Hóa đánh giá vẫn còn nhiều vấn đề cần tiếp tục xử lý. Với 166 xã, phường hiện nay, Thanh Hóa là địa phương có số lượng đơn vị hành chính cấp xã nhiều thứ hai cả nước, chỉ sau TP.HCM. Trong khi đó, quy mô trung bình của mỗi đơn vị còn thấp so với mặt bằng chung.

Thanh Hóa có diện tích tự nhiên đứng thứ 12 cả nước, nhưng diện tích bình quân một xã, phường chỉ khoảng 67 km2, thấp hơn mức trung bình cả nước khoảng 99 km2. Chỉ tiêu này xếp thứ 24 toàn quốc và thấp nhất khu vực Bắc Trung Bộ.

Quy mô dân số bình quân mỗi đơn vị đạt khoảng 26.030 người, trong khi mức trung bình cả nước là 33.741 người.

Toàn tỉnh hiện có 12 xã, phường chưa đạt tiêu chuẩn về quy mô dân số, 75 xã chưa đạt tiêu chuẩn diện tích tự nhiên. Đáng chú ý, 6 xã chưa đạt đồng thời cả hai tiêu chuẩn. Theo đánh giá của địa phương, quy mô đơn vị hành chính nhỏ khiến nguồn lực đất đai, ngân sách và đầu tư bị phân tán.

Nhiều xã thiếu quỹ đất và không gian phát triển, gây khó khăn khi bố trí các công trình đầu mối, vùng sản xuất nông nghiệp quy mô lớn hoặc khu sản xuất công nghiệp.

Tại khu vực đô thị, một số phường có diện tích nhỏ, quỹ đất hạn chế nên khó hình thành các khu đô thị mới quy mô lớn. Hạ tầng giữa khu vực hiện hữu với những không gian phát triển mới chưa đồng bộ, trong khi một số địa bàn đã xuất hiện tình trạng ngập úng cục bộ, ùn tắc giao thông và áp lực môi trường.

Khó khăn tại khu vực miền núi còn rõ hơn. Hơn 90% diện tích ở nhiều địa bàn là đồi núi, địa hình bị chia cắt mạnh, phần đất bằng phân tán và manh mún. Điều này hạn chế khả năng bố trí hạ tầng, tổ chức sản xuất tập trung và xây dựng các không gian đô thị, dịch vụ có quy mô lớn.

Một vấn đề khác là việc sắp xếp 166 xã, phường trước đây chưa giải quyết hết những tồn tại liên quan đến địa giới hành chính, trong đó có tình trạng chồng lấn, xâm canh, xâm cư và thay đổi địa hình qua thời gian. Những bất cập này gây khó cho quản lý đất đai, dân cư, an ninh trật tự và triển khai quy hoạch tại cơ sở.

Từ thực tế đó, Tỉnh ủy Thanh Hóa đề nghị Trung ương xem xét cho phép tỉnh tiếp tục nghiên cứu sắp xếp đơn vị hành chính cấp xã, với mục tiêu mở rộng không gian, tập trung nguồn lực và tinh gọn hơn nữa bộ máy.

Sắp xếp cấp xã gắn với mục tiêu thành phố trực thuộc Trung ương

Việc tiếp tục tổ chức lại cấp xã được đặt trong một định hướng phát triển dài hạn hơn. Theo Quy hoạch tỉnh Thanh Hóa thời kỳ 2021 - 2030, tầm nhìn đến năm 2050, địa phương hướng tới trở thành một cực tăng trưởng mới ở phía Bắc Việt Nam và từng bước thực hiện mục tiêu trở thành thành phố trực thuộc Trung ương.

Để đạt mục tiêu này, Thanh Hóa cần hình thành những đơn vị hành chính có quy mô đủ lớn để tổ chức không gian đô thị, công nghiệp, dịch vụ và hạ tầng xã hội đồng bộ.

Quyết định số 1575/QĐ-UBND năm 2026 của UBND tỉnh cũng đặt ra định hướng tiếp tục sắp xếp, tổ chức lại đơn vị hành chính cấp xã phù hợp với yêu cầu phát triển kinh tế - xã hội và điều kiện tự nhiên của từng khu vực.

Quá trình này phải đồng thời xem xét yếu tố lịch sử, văn hóa, quốc phòng, an ninh, trật tự xã hội và khả năng phát huy lợi thế của từng địa bàn.

Việc điều chỉnh địa giới cũng được định hướng để xử lý những tồn tại, bất hợp lý kéo dài, qua đó nâng hiệu quả quản lý của chính quyền địa phương.

Nếu được Trung ương chấp thuận, đợt sắp xếp tiếp theo sẽ không đơn thuần đặt mục tiêu giảm thêm số lượng xã, phường mà còn phải tính tới khả năng hình thành các không gian phát triển mới.

Ở khu vực đồng bằng và đô thị, việc hợp nhất những đơn vị có diện tích nhỏ có thể tạo thêm quỹ đất để quy hoạch khu dân cư, khu công nghiệp, dịch vụ, công trình giao thông và hạ tầng xã hội.

Tại miền núi, phương án tổ chức lại cần đặc biệt tính đến địa hình, khoảng cách đi lại và khả năng tiếp cận dịch vụ công của người dân, tránh để quy mô địa giới lớn nhưng trụ sở và dịch vụ tập trung quá xa khu dân cư.

Việc sắp xếp cũng cần gắn với đầu tư hạ tầng số và mô hình giải quyết thủ tục hành chính không phụ thuộc quá nhiều vào khoảng cách địa lý.

Trong dài hạn, một hệ thống đơn vị hành chính có quy mô hợp lý sẽ giúp Thanh Hóa tập trung nguồn lực tốt hơn cho giao thông, y tế, giáo dục, môi trường và chuyển đổi số, thay vì phải phân bổ dàn trải qua quá nhiều đầu mối.

Tiêu chí mới không chỉ dựa vào diện tích và dân số

Theo quy định hiện hành về phân loại đơn vị hành chính, việc đánh giá cấp xã không chỉ dựa vào quy mô dân số và diện tích tự nhiên mà còn xem xét trình độ phát triển kinh tế - xã hội và các yếu tố đặc thù.

Đối với quy mô dân số, xã có từ 16.000 người trở xuống được tính mức điểm cơ bản; quy mô càng lớn sẽ được cộng thêm điểm trong giới hạn quy định. Đối với xã miền núi, mức dân số được áp dụng theo tỷ lệ riêng.

Về diện tích, xã từ 30 km2 trở xuống được tính mức điểm cơ bản, diện tích lớn hơn tiếp tục được cộng điểm theo từng ngưỡng.

Nhóm chỉ tiêu kinh tế - xã hội bao gồm: khả năng cân đối thu, chi ngân sách; tỷ trọng công nghiệp, xây dựng và dịch vụ; tỷ lệ lao động phi nông nghiệp; tỷ lệ hộ nghèo; tỷ lệ dân số được sử dụng nước sạch.

Các chỉ tiêu về chuyển đổi số và chất lượng quản trị cũng được đưa vào đánh giá, như tỷ lệ hồ sơ thủ tục hành chính xử lý qua dịch vụ công trực tuyến toàn trình và tỷ lệ văn bản được ký số, gửi trên môi trường mạng.

Ngoài ra, những yếu tố đặc thù như tỷ lệ dân số là người dân tộc thiểu số, có đường biên giới quốc gia, di tích quốc gia đặc biệt, di sản được UNESCO công nhận hoặc xã an toàn khu cũng được tính điểm.

Cách tiếp cận này khiến bài toán sắp xếp cấp xã của Thanh Hóa không thể chỉ dựa vào việc cộng diện tích hoặc dân số.

Một phương án phù hợp cần đồng thời nâng quy mô quản lý, tạo không gian phát triển kinh tế, bảo đảm khả năng tiếp cận dịch vụ công và giữ được những đặc điểm riêng của các vùng miền.

Với 166 xã, phường hiện nay, việc Thanh Hóa đề xuất tiếp tục sắp xếp phản ánh yêu cầu tinh gọn bộ máy vẫn chưa kết thúc sau đợt tổ chức lại đầu tiên.

Nếu được triển khai, đây sẽ là bước tiếp theo trong quá trình tái cấu trúc không gian phát triển của tỉnh, hướng tới tập trung nguồn lực, giảm đầu mối và chuẩn bị nền tảng cho mục tiêu trở thành thành phố trực thuộc Trung ương trong dài hạn.