Ngôi làng cổ đặc biệt ở xứ Thanh: Có “nghề học” độc nhất, 438 năm khoa bảng và 12 vị đại khoa

Ngôi làng cổ có truyền thống khoa bảng hiếm thấy

Nhắc đến những ngôi làng cổ của xứ Thanh, nhiều người thường nghĩ tới các vùng quê còn lưu giữ đình làng, giếng cổ, cổng xóm, nhà truyền thống hay những nếp sinh hoạt đã tồn tại qua nhiều thế hệ. Mỗi ngôi làng mang một dấu ấn riêng, phản ánh chiều sâu văn hóa của vùng đất Thanh Hóa.

Thế nhưng, giữa rất nhiều làng cổ nổi tiếng, có một ngôi làng tạo nên sự khác biệt không chỉ bằng cảnh quan hay kiến trúc mà bởi một truyền thống đặc biệt: coi việc học như một “nghề”. Đó là làng cổ Hoằng Bột, thuộc xã Hoằng Lộc, vùng đất Hoằng Hóa xưa. Qua nhiều thế kỷ, nơi đây được biết đến như một trong những làng khoa bảng tiêu biểu của xứ Thanh, sở hữu lịch sử khoa cử kéo dài tới 438 năm.

Theo tư liệu địa phương, truyền thống khoa bảng của làng được khởi đầu từ năm Hồng Đức thứ 12, tức năm 1481, khi Nguyễn Nhân Lễ đỗ tiến sĩ. Từ dấu mốc ấy cho đến khoa thi Nho học cuối cùng vào năm 1919, Hoằng Bột có 12 vị đại khoa. Đáng chú ý, trong số 12 vị đại khoa của làng, có 7 người được ghi danh trên bia đá tại Văn Miếu - Quốc Tử Giám.

Không dừng lại ở những người đỗ đại khoa, làng còn có khoảng gần 200 người đỗ hương cống, cử nhân. Với một cộng đồng làng xã truyền thống, những con số này cho thấy mức độ phát triển đặc biệt của tinh thần học tập và khoa cử qua nhiều thế hệ.

Chính vì vậy, khi nhắc đến Hoằng Bột, người ta không chỉ nhắc tới một làng cổ mà còn nói về một vùng quê có truyền thống hiếu học hiếm thấy.

Người xưa thậm chí còn lý giải truyền thống khoa bảng của làng qua địa thế. Theo cách hình dung dân gian, khu đất vuông vức của Hoằng Bột giống như một nghiên mực lớn, còn con đường từ Nguyệt Viên hướng về làng tựa như cây bút đang chấm vào nghiên.

Cách ví von ấy mang màu sắc biểu tượng, nhưng qua nhiều thế hệ đã trở thành một phần câu chuyện văn hóa của vùng đất. “Nghiên mực” và “cây bút” không chỉ gợi về địa hình mà còn phản ánh niềm tự hào của người dân đối với truyền thống học hành, đỗ đạt.

Điểm đặc biệt nhất của Hoằng Bột có lẽ nằm ở khái niệm “nghề học”. Ở nhiều làng quê Việt Nam, nghề truyền thống thường gắn với sản xuất và sinh kế như làm gốm, dệt chiếu, đúc đồng, mộc, rèn hay chế biến nông sản. Nhưng tại Hoằng Bột, qua nhiều thế hệ, người dân lại xem học tập như một nghề đặc biệt cần được bền bỉ theo đuổi.

“Nghề học” không tạo ra sản phẩm hữu hình, cũng không truyền lại bằng những công thức hay bí quyết thủ công. Thứ được trao truyền chính là ý thức về tri thức, tinh thần tự học và niềm tin rằng con đường học vấn có thể thay đổi tương lai của mỗi người, mỗi gia đình.

Trong đời sống của người dân Hoằng Bột, việc học từ lâu được đặt ở vị trí quan trọng. Dù điều kiện kinh tế từng có nhiều khó khăn, các gia đình vẫn cố gắng tạo điều kiện cho con cái đến trường.

Trẻ nhỏ lớn lên trong môi trường mà câu chuyện về những người đỗ đạt, những bậc tiền nhân khoa bảng thường xuyên được nhắc tới. Việc học vì thế không chỉ là nhiệm vụ cá nhân mà còn gắn với danh dự gia đình, dòng họ và niềm tự hào của cả cộng đồng.

Tinh thần ấy được duy trì qua nhiều thế hệ. Người đi trước khuyến khích người đi sau, gia đình động viên con cháu, các dòng họ xây dựng truyền thống khuyến học. Thành tích của một cá nhân không chỉ được nhìn nhận như niềm vui riêng mà còn trở thành động lực chung cho những thế hệ tiếp theo. Đây cũng là lý do truyền thống khoa bảng tại Hoằng Bột không dừng lại sau khi chế độ thi cử Nho học kết thúc năm 1919.

Khi xã hội chuyển sang nền giáo dục hiện đại, tinh thần coi trọng tri thức tiếp tục được duy trì dưới những hình thức mới. Từ thi cử quốc gia đến các sân chơi học thuật quốc tế, người dân vẫn xem thành tích học tập là một giá trị cần được trân trọng và vinh danh.

Nếu nhiều làng cổ gây ấn tượng bằng cổng đá, mái đình hay nhà cổ, Hoằng Bột lại sở hữu một loại “di sản” khó nhìn thấy bằng mắt thường nhưng có sức sống bền bỉ: tâm thế coi học tập là con đường quan trọng của đời người.

“Di sản” đặc biệt giữa những làng cổ xứ Thanh

Tinh thần hiếu học của Hoằng Bột còn được thể hiện rõ trong không gian đình làng. Theo truyền thống phổ biến ở các làng quê Việt Nam, đình là nơi thờ Thành hoàng, tổ chức nghi lễ, hội họp và các hoạt động cộng đồng. Tại Hoằng Bột, ngôi đình còn mang thêm một chức năng đặc biệt: vinh danh những người đạt thành tích xuất sắc trong học tập.

Đây là chi tiết cho thấy việc học đã đi sâu vào cấu trúc văn hóa của cộng đồng. Bên trong đình có hai bảng vàng đáng chú ý. Một bảng ghi danh 48 vị đại khoa của vùng đất Hoằng Hóa. Bảng còn lại vinh danh những người con trong toàn vùng đạt thành tích quốc tế trong học tập.

Trong số những học sinh được ghi danh nhờ thành tích quốc tế, Hoằng Bột có 4 người góp tên. Việc đưa thành tích học tập vào không gian đình làng mang ý nghĩa đặc biệt. Đình không chỉ lưu giữ ký ức về quá khứ mà còn kết nối truyền thống khoa bảng với thành tựu giáo dục hiện đại.

Những thế hệ trẻ khi bước vào đình có thể nhìn thấy tên tuổi của người xưa từng đỗ đạt trong các kỳ thi Nho học, đồng thời thấy cả những gương mặt đương đại đạt thành tích trên các đấu trường quốc tế. Đó là một cách trao truyền truyền thống trực quan và bền bỉ.

Danh giá của một gia đình, dòng họ vì thế không chỉ gắn với tài sản hay địa vị mà còn được thể hiện qua việc có người học hành thành đạt. Qua thời gian, quan niệm ấy góp phần hình thành môi trường khuyến học mạnh mẽ trong cộng đồng.
 
Xứ Thanh sở hữu nhiều ngôi làng cổ nổi tiếng, mỗi nơi mang một vẻ đẹp riêng. Có làng gây ấn tượng bởi kiến trúc hàng trăm năm, có nơi được ví như một bảo tàng sống về văn hóa làng quê, cũng có những vùng đất lưu giữ cảnh quan, phong tục và nếp sinh hoạt truyền thống.

Trong bức tranh ấy, Hoằng Bột tạo nên dấu ấn bằng chính lịch sử khoa bảng kéo dài hàng thế kỷ. Từ năm 1481 đến năm 1919, quãng thời gian 438 năm đã ghi dấu 12 vị đại khoa, gần 200 người đỗ hương cống, cử nhân và nhiều thế hệ tiếp tục nối dài truyền thống học tập trong thời hiện đại.

Đằng sau những con số là một hệ giá trị được cộng đồng bền bỉ gìn giữ. Đó là sự tôn trọng tri thức, niềm tin vào giáo dục và quan niệm rằng học tập không chỉ phục vụ một cá nhân mà còn mang lại danh dự cho gia đình, dòng họ và quê hương.

Chính nền tảng văn hóa ấy được xem là một trong những nguồn sức mạnh nội sinh giúp cộng đồng địa phương duy trì tinh thần đoàn kết và ý chí vươn lên trong quá trình phát triển.

Ngày nay, cùng với sự thay đổi của đời sống, diện mạo vùng quê đã có nhiều nét hiện đại hơn. Đường sá, nhà cửa và điều kiện sinh hoạt không còn giống trước. Tuy nhiên, giá trị cốt lõi làm nên danh tiếng của làng vẫn được nhắc lại qua những câu chuyện về khoa bảng, những bảng vàng trong đình và tinh thần khuyến học của các gia đình, dòng họ.

Giữa rất nhiều ngôi làng cổ của Thanh Hóa, Hoằng Bột vì thế mang một bản sắc khó trộn lẫn. Nơi đây không chỉ lưu giữ ký ức về những người từng đỗ đạt trong lịch sử, mà còn cho thấy sức sống của một truyền thống đặc biệt: biến việc học thành một “nghề”, được vun đắp từ đời này sang đời khác.

Có lẽ, đó cũng là lý do ngôi làng này vẫn giữ được sức hấp dẫn riêng. Bởi bên cạnh những mái nhà, con đường và không gian làng quê, Hoằng Bột còn lưu giữ một thứ di sản vô hình nhưng bền bỉ suốt nhiều thế kỷ: tinh thần hiếu học nổi tiếng của đất xứ Thanh.