Tuy nhiên, cùng với quá trình phát triển và hội nhập sâu rộng của nền kinh tế, vai trò của khu vực này cũng đang đứng trước những yêu cầu mới. Nếu trước đây việc duy trì quy mô và nguồn lực được xem là yếu tố then chốt, thì trong giai đoạn hiện nay, vấn đề đặt ra không chỉ là sự hiện diện của doanh nghiệp nhà nước, mà là hiệu quả hoạt động, năng lực cạnh tranh và khả năng dẫn dắt các ngành, lĩnh vực quan trọng của nền kinh tế.

Bước điều chỉnh quan trọng

Nghị quyết 79-NQ/TW về phát triển kinh tế nhà nước được ban hành trong bối cảnh đó, với mục tiêu tiếp tục khẳng định vai trò chủ đạo của kinh tế nhà nước, đồng thời đặt ra yêu cầu mới về chất lượng phát triển của khu vực doanh nghiệp nhà nước. Nếu như trước đây trọng tâm của quá trình cải cách chủ yếu tập trung vào tái cơ cấu, sắp xếp lại doanh nghiệp và nâng cao hiệu quả quản trị, thì trong giai đoạn mới, yêu cầu đặt ra không chỉ là củng cố mà còn phải tái định vị vai trò của doanh nghiệp nhà nước trong cấu trúc phát triển của nền kinh tế. Nghị quyết 79 vì vậy được xem như một bước điều chỉnh quan trọng trong tư duy phát triển, khi nhấn mạnh vai trò dẫn dắt của doanh nghiệp nhà nước trong những ngành, lĩnh vực chiến lược, đồng thời tạo nền tảng để hình thành những hệ sinh thái kinh tế có khả năng lan tỏa và kết nối các thành phần kinh tế khác.

Có thể thấy, quá trình cải cách doanh nghiệp nhà nước đã đạt được những kết quả đáng kể. Số lượng doanh nghiệp nhà nước giảm mạnh so với trước đây, trong khi quy mô của nhiều tập đoàn và tổng công ty ngày càng lớn. Không ít doanh nghiệp giữ vai trò quan trọng trong các lĩnh vực then chốt của nền kinh tế và đóng góp đáng kể cho ngân sách nhà nước. Tuy nhiên, bên cạnh những kết quả đạt được, khu vực doanh nghiệp nhà nước vẫn phải đối mặt với không ít thách thức, từ hiệu quả hoạt động, khả năng đổi mới sáng tạo cho đến mức độ tham gia vào các chuỗi giá trị mới của nền kinh tế. Trong bối cảnh khu vực tư nhân phát triển nhanh và dòng vốn đầu tư quốc tế ngày càng gia tăng, câu chuyện đặt ra không chỉ là duy trì vai trò của doanh nghiệp nhà nước mà còn phải xác định rõ vị trí của khu vực này trong cấu trúc phát triển của nền kinh tế trong giai đoạn mới.

Theo tinh thần của Nghị quyết 79, kinh tế nhà nước tiếp tục được khẳng định là lực lượng vật chất quan trọng, giữ vai trò chủ đạo trong nền kinh tế. Trong đó, doanh nghiệp nhà nước được xác định là lực lượng then chốt, có nhiệm vụ dẫn dắt, tạo động lực và thúc đẩy các thành phần kinh tế khác cùng phát triển. Đây là điểm nhấn quan trọng trong cách tiếp cận mới đối với khu vực doanh nghiệp nhà nước. Thay vì chỉ đóng vai trò duy trì các lĩnh vực thiết yếu của nền kinh tế, doanh nghiệp nhà nước được kỳ vọng trở thành lực lượng dẫn dắt trong những ngành, lĩnh vực mang tính chiến lược, đòi hỏi nguồn lực lớn, đầu tư dài hạn và có ý nghĩa nền tảng đối với sự phát triển của quốc gia.

Những "cánh chim đầu đàn” của nền kinh tế

Nhiều chuyên gia kinh tế cho rằng để thực hiện được mục tiêu này, điều quan trọng trước hết là phải xác định rõ những lĩnh vực mà doanh nghiệp nhà nước cần đảm nhiệm vai trò nòng cốt. Theo ông Hoàng Văn Cường - Phó Chủ tịch Hội đồng Giáo sư Nhà nước, để kinh tế nhà nước thực sự giữ vai trò chủ đạo thì doanh nghiệp nhà nước phải là lực lượng nòng cốt. Điều này đòi hỏi phải xây dựng một chiến lược phát triển doanh nghiệp nhà nước dài hạn, trong đó xác định rõ doanh nghiệp nhà nước sẽ đảm nhiệm những ngành và lĩnh vực nào có ý nghĩa then chốt đối với nền kinh tế. Trên cơ sở đó, Nhà nước có thể giao nhiệm vụ cho những doanh nghiệp đủ năng lực để trở thành lực lượng dẫn dắt, thay vì để các doanh nghiệp nhà nước cạnh tranh dàn trải với nhau theo cơ chế thị trường thuần túy.

Theo cách tiếp cận này, doanh nghiệp nhà nước cần được định vị như những “cánh chim đầu đàn” của nền kinh tế. Khi được tập trung nguồn lực và có định hướng phát triển rõ ràng, những doanh nghiệp này không chỉ phát triển mạnh mẽ về quy mô và năng lực cạnh tranh, mà còn tạo ra hiệu ứng lan tỏa đối với toàn bộ nền kinh tế. Kinh nghiệm của nhiều quốc gia cho thấy trong quá trình công nghiệp hóa và hiện đại hóa, việc hình thành những doanh nghiệp lớn có vai trò dẫn dắt là yếu tố quan trọng để phát triển các ngành công nghiệp nền tảng. Những doanh nghiệp này có thể đóng vai trò trung tâm trong việc phát triển hạ tầng, xây dựng các tiêu chuẩn kỹ thuật, tổ chức các chuỗi cung ứng lớn hoặc thúc đẩy đổi mới công nghệ. Trên nền tảng đó, hàng loạt doanh nghiệp khác, bao gồm cả khu vực tư nhân, có thể tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị của ngành kinh tế.

Tuy nhiên, để doanh nghiệp nhà nước thực hiện tốt vai trò dẫn dắt, một điều kiện quan trọng là phải hoàn thiện cơ chế quản trị và phân định rõ chức năng quản lý nhà nước với chức năng đại diện chủ sở hữu vốn. Việc tách bạch hai chức năng này không chỉ giúp nâng cao hiệu quả quản trị doanh nghiệp mà còn hạn chế những can thiệp hành chính không cần thiết, tạo điều kiện để doanh nghiệp vận hành linh hoạt hơn theo cơ chế thị trường.

Bên cạnh đó, việc phân bổ nguồn lực nhà nước cũng cần được thực hiện theo nguyên tắc công khai, minh bạch và hiệu quả. Doanh nghiệp nhà nước, dù giữ vai trò chủ đạo trong một số lĩnh vực, vẫn phải hoạt động trong môi trường cạnh tranh lành mạnh, bình đẳng với các thành phần kinh tế khác. Đây là điều kiện quan trọng để nâng cao hiệu quả sản xuất kinh doanh, tránh tình trạng bao cấp hoặc ỷ lại vào nguồn lực nhà nước.

Một nội dung khác cũng được nhiều chuyên gia nhấn mạnh là cần tách bạch rõ ràng giữa nhiệm vụ công ích với hoạt động kinh doanh của doanh nghiệp nhà nước. Những nhiệm vụ phục vụ an ninh, quốc phòng hoặc cung cấp dịch vụ công cần được Nhà nước đặt hàng và giao nhiệm vụ cụ thể, đồng thời có cơ chế giám sát chặt chẽ để bảo đảm thực hiện đúng mục tiêu. Trong khi đó, đối với các hoạt động kinh doanh thuần túy, doanh nghiệp nhà nước phải chịu trách nhiệm đầy đủ về hiệu quả hoạt động và nghĩa vụ đối với ngân sách nhà nước. Chỉ khi bảo đảm được sự minh bạch trong cơ chế hoạt động, doanh nghiệp nhà nước mới có thể phát huy tối đa vai trò của mình trong nền kinh tế thị trường.

Nghị quyết 79 vì vậy không chỉ đặt ra yêu cầu củng cố khu vực kinh tế nhà nước, mà còn mở ra một giai đoạn phát triển mới cho doanh nghiệp nhà nước, trong đó trọng tâm là nâng cao năng lực cạnh tranh và khả năng dẫn dắt các ngành kinh tế chiến lược. Trong bối cảnh nền kinh tế đang chuyển dịch mạnh mẽ theo hướng đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số và phát triển xanh, doanh nghiệp nhà nước được kỳ vọng sẽ đóng vai trò quan trọng trong việc xây dựng các hệ sinh thái kinh tế mới, từ hạ tầng giao thông, năng lượng cho đến công nghệ và logistics.