Khi một doanh nghiệp chào bán cổ phiếu lần đầu ra công chúng (IPO), mức giá phát hành thường trở thành tâm điểm chú ý. Nhiều nhà đầu tư kỳ vọng có thể mua được cổ phiếu ngay từ “vạch xuất phát” để hưởng lợi từ mức tăng giá sau niêm yết. Tuy nhiên, thực tế cho thấy không phải ai cũng có cơ hội sở hữu cổ phiếu ở mức giá này.

Nguyên nhân nằm ở cơ chế xác định giá và phân bổ cổ phần trong phương thức dựng sổ (bookbuilding).

Trước hết, giá IPO không phải là mức giá cố định được phân phối đại trà. Thông qua quá trình dựng sổ, tổ chức bảo lãnh phát hành sẽ thu thập nhu cầu mua từ nhà đầu tư với các mức giá khác nhau. Từ đó, thị trường hình thành một mức giá phân phối, thường là mức giá cao nhất tại đó có thể bán hết số cổ phần dự kiến.

Điều này đồng nghĩa, chỉ những nhà đầu tư đặt mua với giá bằng hoặc cao hơn mức giá phân phối mới được xét phân bổ. Những lệnh đặt giá thấp hơn sẽ bị loại ngay từ đầu, bất kể khối lượng đăng ký lớn hay nhỏ.

Tuy nhiên, ngay cả khi đã vượt qua “vòng giá”, nhà đầu tư vẫn chưa chắc mua được cổ phiếu. Trong nhiều thương vụ IPO, lượng đăng ký mua thường cao hơn nhiều lần so với lượng cổ phần chào bán. Khi cầu vượt cung, việc phân bổ sẽ được thực hiện theo nguyên tắc ưu tiên.

Cụ thể, cổ phần sẽ được phân phối theo thứ tự: ưu tiên về giá, sau đó đến thời gian đặt lệnh. Nếu nhiều nhà đầu tư cùng đặt mua tại một mức giá và cùng thời điểm, số cổ phần sẽ được chia theo tỷ lệ khối lượng đăng ký.

Nói cách khác, trong trường hợp cạnh tranh cao, mỗi nhà đầu tư chỉ được phân bổ một phần nhỏ so với lượng đã đăng ký. Thậm chí, có trường hợp không được phân bổ nếu tỷ lệ chia quá thấp.

Cơ chế phân bổ này có thể được hiểu đơn giản là chia theo tỷ trọng nhu cầu tại cùng một mức giá. Nhà đầu tư đặt mua càng nhiều chưa chắc đã được mua nhiều, bởi còn phụ thuộc tổng lượng cầu tại mức giá đó.

Ngoài ra, trong một số đợt IPO, doanh nghiệp còn thiết kế cơ cấu phân bổ riêng, trong đó ưu tiên một phần cổ phần cho nhà đầu tư chiến lược hoặc tổ chức lớn. Điều này khiến tỷ lệ dành cho nhà đầu tư cá nhân càng bị thu hẹp.

Thực tế này lý giải vì sao nhiều nhà đầu tư dù tham gia đăng ký vẫn “trượt” IPO, đặc biệt ở những thương vụ được đánh giá hấp dẫn.

Ở góc độ thị trường, việc không mua được cổ phiếu IPO lại phản ánh sức hút của doanh nghiệp. Cầu càng lớn so với cung, khả năng tăng giá sau niêm yết càng cao. Tuy nhiên, với nhà đầu tư cá nhân, IPO không phải là “cơ hội chắc thắng”.

Để nâng cao khả năng được phân bổ, nhà đầu tư cần cân nhắc mức giá đặt mua hợp lý, theo dõi nhu cầu thị trường và chủ động về thời điểm đặt lệnh. Quan trọng hơn, cần xác định trước rủi ro không được mua hoặc chỉ được phân bổ một phần nhỏ.