Hiểu basis để đọc đúng kỳ vọng trên thị trường phái sinh

Trong các bản tin chứng khoán, nhà đầu tư thường bắt gặp những nhận định như “basis dương”, “basis âm”, “hợp đồng tương lai chiết khấu so với VN30” hay “basis thu hẹp mạnh cuối phiên”. Đây đều là cách mô tả khoảng chênh lệch giữa giá hợp đồng tương lai và chỉ số cơ sở.

Với thị trường Việt Nam, khi nói đến basis, người ta thường so sánh giá hợp đồng tương lai chỉ số VN30 với chính VN30-Index tại cùng thời điểm. Công thức khá đơn giản: Basis = Giá hợp đồng tương lai - Giá chỉ số cơ sở

Basis dương hay âm nói lên điều gì?

Khi giá hợp đồng tương lai cao hơn chỉ số cơ sở, basis mang giá trị dương. Trong thực tế, điều này thường được gọi là trạng thái premium, tức hợp đồng tương lai đang giao dịch cao hơn thị trường cơ sở. Ngược lại, khi hợp đồng tương lai thấp hơn VN30-Index, basis âm và hợp đồng đang ở trạng thái discount, hay chiết khấu so với chỉ số.

Giả sử VN30 đứng tại 1.900 điểm nhưng hợp đồng tương lai tháng gần nhất giao dịch ở 1.915 điểm. Basis +15 điểm cho thấy người tham gia thị trường phái sinh đang chấp nhận giao dịch hợp đồng ở mức cao hơn chỉ số hiện tại. Trong một số bối cảnh, điều này có thể phản ánh tâm lý tích cực hơn đối với diễn biến sắp tới.

Nếu VN30 vẫn ở 1.900 điểm nhưng hợp đồng tương lai giảm xuống 1.880 điểm, basis -20 điểm cho thấy phái sinh đang được giao dịch thấp hơn đáng kể so với thị trường cơ sở. Khoảng chiết khấu lớn đôi khi xuất hiện khi tâm lý nhà đầu tư trở nên thận trọng hoặc nhu cầu phòng vệ rủi ro tăng.

Tuy nhiên, basis âm không đồng nghĩa thị trường chắc chắn sẽ giảm và basis dương cũng không phải tín hiệu chắc chắn thị trường sẽ tăng. Giá hợp đồng tương lai còn chịu ảnh hưởng bởi thời gian còn lại tới ngày đáo hạn, lãi suất, kỳ vọng cổ tức và cung - cầu riêng trên thị trường phái sinh. Do đó, basis phù hợp hơn với vai trò một chỉ báo về trạng thái định giá và tâm lý, thay vì tín hiệu mua bán độc lập.

Một điểm đáng chú ý khác là basis thường có xu hướng tiến gần về 0 khi hợp đồng tương lai tới ngày đáo hạn. Lý do bởi hợp đồng tương lai cuối cùng được thanh toán dựa trên giá trị của chỉ số cơ sở. Khoảng cách giữa hai thị trường vì thế không thể duy trì quá lớn mãi cho tới thời điểm hợp đồng kết thúc.

Nhà đầu tư cơ sở có thể dùng basis như thế nào?

Ngay cả khi không giao dịch phái sinh, nhà đầu tư cổ phiếu vẫn có thể theo dõi basis như một nguồn thông tin bổ sung. Điều đầu tiên cần quan sát là hướng thay đổi của basis.

Ví dụ, VN30 gần như đi ngang nhưng basis từ -20 điểm thu hẹp còn -5 điểm. Điều này cho thấy mức chiết khấu trên thị trường phái sinh đang giảm đáng kể. Ngược lại, nếu chỉ số cơ sở vẫn giữ giá nhưng basis chuyển nhanh từ +5 sang -15 điểm, có thể thị trường phái sinh đang trở nên thận trọng hơn.

Điều thứ hai là kết hợp basis với diễn biến của VN30. Basis âm sâu trong lúc VN30 cũng phá các vùng hỗ trợ và thanh khoản tăng có ý nghĩa khác với basis âm trong một phiên đáo hạn nhiều biến động.

Tương tự, basis dương mở rộng trong lúc VN30 bứt phá với dòng tiền mạnh sẽ đáng chú ý hơn trường hợp hợp đồng tương lai tăng nhưng thị trường cơ sở gần như không xác nhận.

Nhà đầu tư cũng cần đặc biệt cẩn trọng vào những phiên gần ngày đáo hạn phái sinh. Đây là thời điểm khoảng chênh lệch giữa hợp đồng và chỉ số có xu hướng co lại, đồng thời hoạt động đóng vị thế, chuyển sang hợp đồng tháng kế tiếp có thể khiến basis biến động nhanh. Việc diễn giải một mức basis bất thường trong những phiên này cần đặt trong bối cảnh đáo hạn thay vì vội quy thành tín hiệu xu hướng.

Một sai lầm khác là xem basis như “dự báo của thị trường phái sinh” về chính xác VN30 sẽ ở đâu trong tương lai. Nếu hợp đồng tương lai cao hơn VN30 10 điểm, điều đó không có nghĩa thị trường đang dự báo VN30 chắc chắn tăng 10 điểm. Giá hợp đồng phản ánh tổng hợp nhiều yếu tố và liên tục thay đổi theo cung - cầu.

Cách sử dụng hợp lý hơn là coi basis như một nhiệt kế tâm lý ngắn hạn. Nhà đầu tư có thể theo dõi ba yếu tố cùng lúc: VN30 đang tăng hay giảm, basis đang dương hay âm và khoảng chênh lệch đó đang mở rộng hay thu hẹp. Khi cả ba cùng chỉ về một hướng, tín hiệu về tâm lý thị trường có thể trở nên rõ ràng hơn. Khi chúng mâu thuẫn, đó lại là dấu hiệu cần thận trọng và quan sát thêm.