Những sai lầm khi định giá cổ phiếu khiến nhà đầu tư F0 mất tiền oan

4 sai lầm thường gặp khi định giá cổ phiếu

Sai lầm với P/E, P/B

Một trong những hiểu nhầm phổ biến nhất là cho rằng P/E thấp luôn đồng nghĩa với cổ phiếu rẻ, còn P/E cao luôn là đắt. Trên thực tế, một P/E thấp có thể là dấu hiệu cho thấy thị trường đã nhận ra doanh nghiệp đang gặp vấn đề, hoặc lợi nhuận tương lai sẽ sụt giảm mạnh.

Ngược lại, một P/E cao, thậm chí 20 đến 30 lần, vẫn có thể hợp lý nếu doanh nghiệp đang tăng trưởng với tốc độ rất nhanh. Một sai lầm khác cũng thường gặp là so sánh P/E giữa các ngành hoàn toàn khác nhau, chẳng hạn đem P/E của một công ty thép đi so với một công ty công nghệ - hai mô hình kinh doanh có bản chất tăng trưởng và rủi ro khác nhau hoàn toàn.

Chỉ số P/B cũng tiềm ẩn một cái bẫy tương tự. Khi thấy P/B nhỏ hơn 1, nhiều nhà đầu tư vội cho rằng mình đang mua được doanh nghiệp với giá rẻ hơn giá trị tài sản thực. Nhưng nếu phần tài sản đó chỉ là máy móc cũ đã lạc hậu, hàng tồn kho khó bán, hoặc những khoản nợ xấu chưa được công khai, thì con số P/B thấp đó không phản ánh một món hời, mà là một cái bẫy giá trị.

Áp dụng sai phương pháp định giá

Phương pháp chiết khấu dòng tiền, thường được xem là một công cụ định giá mạnh, chỉ phù hợp với các doanh nghiệp lớn, có lịch sử hoạt động lâu năm và dòng tiền ổn định. Áp dụng phương pháp này cho các công ty nhỏ, doanh nghiệp khởi nghiệp, hoặc các doanh nghiệp thuộc ngành có tính chu kỳ cao sẽ khiến kết quả trở nên thiếu ý nghĩa, vì việc dự đoán dòng tiền tương lai của những doanh nghiệp này có độ rủi ro và bất định rất lớn.

Tương tự, phương pháp chiết khấu cổ tức chỉ thực sự phù hợp với những doanh nghiệp hoạt động ổn định lâu năm và duy trì trả cổ tức bằng tiền mặt đều đặn. Phương pháp này không nên áp dụng cho các công ty công nghệ, doanh nghiệp bất động sản, hoặc những doanh nghiệp mới chỉ đưa ra lời hứa về cổ tức trong tương lai mà chưa có dòng tiền thực tế để chứng minh.

Bị đánh lừa bởi bề nổi của EPS và Lợi nhuận

Nhiều nhà đầu tư có xu hướng tin tưởng tuyệt đối vào chỉ số lợi nhuận trên mỗi cổ phiếu (EPS) mà bỏ qua 02 rủi ro quan trọng:
Thứ nhất là rủi ro pha loãng. Khi doanh nghiệp phát hành thêm cổ phiếu mới để huy động vốn, khiến phần lợi nhuận chia cho mỗi cổ phiếu của các cổ đông hiện tại bị giảm xuống.

Thứ hai, mức tăng trưởng lợi nhuận đột biến đôi khi không đến từ hoạt động kinh doanh cốt lõi, mà từ các khoản thu nhập một lần như bán đất hoặc thanh lý tài sản - những khoản này khó có thể lặp lại trong các kỳ kinh doanh sau.

Chỉ số EV/EBITDA cũng dễ gây hiểu nhầm theo cách tương tự. Một mức EV/EBITDA dưới 10 thường được xem là rẻ, nhưng nếu mức thấp đó xuất phát từ việc giá trị doanh nghiệp bị thị trường đánh giá thấp do gánh khoản nợ lớn có nguy cơ mất khả năng thanh toán, hoặc triển vọng kinh doanh không rõ ràng, thì đó không phải một cơ hội đầu tư tốt.

Bỏ qua nợ vay và dòng tiền thực

Một doanh nghiệp có thể ghi nhận lợi nhuận tốt trên báo cáo, nhưng nếu tỷ lệ nợ vay trên vốn chủ sở hữu quá cao, phần lớn dòng tiền tạo ra sẽ phải dùng để trả lãi vay, thay vì tái đầu tư hay chia cho cổ đông. Định giá một doanh nghiệp có mức nợ cao mà không tính đến mức chiết khấu rủi ro tương ứng là một sai lầm có thể dẫn đến việc trả giá quá cao cho một tài sản kém an toàn.

Quan trọng hơn cả, dòng tiền tự do mới là yếu tố phản ánh chính xác sức khỏe thực sự của doanh nghiệp. Lợi nhuận trên báo cáo có thể được điều chỉnh bằng các kỹ thuật kế toán, nhưng dòng tiền thực tế thì khó có thể che giấu. Việc định giá cao một doanh nghiệp báo lãi lớn nhưng dòng tiền liên tục âm (do bị chiếm dụng vốn hoặc hàng tồn kho không bán được) là một quyết định rủi ro, vì doanh nghiệp có thể gặp khó khăn về thanh khoản trước khi khoản lợi nhuận trên giấy kịp trở thành tiền thật.

Vậy, đâu mới là cách định giá cổ phiếu đúng?

Những sai lầm trên cho thấy không có chỉ số định giá nào đúng trong mọi trường hợp. P/E, P/B, EPS, EV/EBITDA hay chiết khấu dòng tiền đều chỉ có ý nghĩa khi được đặt trong đúng bối cảnh ngành nghề, chu kỳ kinh doanh, chất lượng tài sản, nợ vay và dòng tiền. Với nhà đầu tư F0, điều quan trọng không phải là học thuộc thật nhiều công thức, mà là hiểu doanh nghiệp đang kiếm tiền bằng cách nào, lợi nhuận đó có bền vững không và rủi ro nào có thể làm thay đổi triển vọng trong tương lai.

Các nội dung này cũng được đề cập trong cuốn “200+ Bài Học Vỡ Lòng Chứng Khoán Cho Nhà Đầu Tư F0 - Tập 2: Thấu Hiểu Doanh Nghiệp & Cổ Phiếu” của tác giả Cú Thông Thái. Cuốn sách dành một phần để giải thích cách sử dụng chỉ số định giá, đọc báo cáo tài chính và nhận diện những bẫy thường gặp. Đây có thể là tài liệu tham khảo cho nhà đầu tư mới muốn hiểu sâu hơn về doanh nghiệp trước khi ra quyết định mua cổ phiếu.