Lệnh chứng khoán: Chọn đúng để kiểm soát giá và rủi ro

Lệnh giao dịch chứng khoán là yêu cầu mua hoặc bán được nhà đầu tư gửi qua công ty chứng khoán tới hệ thống của sở giao dịch. Ngoài mã chứng khoán và khối lượng, mỗi lệnh còn đi kèm những điều kiện riêng về giá, thời gian hiệu lực và cách xử lý phần khối lượng chưa khớp.

Việc chọn lệnh vì thế không chỉ mang tính kỹ thuật. Theo quy định hiện hành, HOSE sử dụng các lệnh LO, ATO, ATC và MTL. Trên HNX, nhà đầu tư có thể sử dụng LO, MTL, MOK, MAK, ATC và PLO tùy từng phiên. Thị trường UPCoM chủ yếu giao dịch bằng lệnh giới hạn trong phiên khớp lệnh liên tục.

Lệnh giới hạn: Chủ động mức giá

Lệnh giới hạn, ký hiệu LO, là loại lệnh phổ biến nhất. Nhà đầu tư đặt mua hoặc bán tại một mức giá xác định hoặc mức giá tốt hơn.

Với lệnh mua, giá đặt là mức tối đa nhà đầu tư chấp nhận trả. Ngược lại, giá của lệnh bán là mức thấp nhất người bán chấp nhận. Lệnh có hiệu lực từ khi được nhập vào hệ thống đến hết ngày giao dịch, trừ trường hợp được khớp hết hoặc bị hủy trước đó. LO được sử dụng trên HOSE, HNX và UPCoM.

Lệnh thị trường: Ưu tiên tốc độ

Lệnh thị trường phù hợp với trường hợp nhà đầu tư muốn giao dịch nhanh tại các mức giá đối ứng tốt nhất đang có trên bảng điện.

Trên HOSE, loại lệnh thị trường hiện được ký hiệu là MTL, thay cho cách gọi MP thường xuất hiện trong những tài liệu cũ. Lệnh mua MTL sẽ lần lượt khớp với các mức giá bán thấp nhất, trong khi lệnh bán được thực hiện tại các mức giá mua cao nhất. Phần khối lượng chưa khớp hết sẽ chuyển thành lệnh LO. HOSE áp dụng MTL trong các phiên khớp lệnh liên tục từ 9h15 đến 11h30 và từ 13h đến 14h30.

Trên HNX, nhóm lệnh thị trường gồm ba loại:

MTL – Khớp rồi chuyển LO: Lệnh có thể khớp toàn bộ hoặc một phần. Khối lượng còn lại được chuyển thành lệnh giới hạn.

MAK – Khớp và hủy: Lệnh được thực hiện toàn bộ hoặc một phần, phần chưa khớp bị hủy ngay.

MOK – Khớp toàn bộ hoặc hủy: Lệnh chỉ được thực hiện nếu có thể khớp toàn bộ khối lượng. Nếu không đáp ứng điều kiện này, toàn bộ lệnh sẽ bị hủy.

ATO: Giao dịch tại giá mở cửa

ATO là lệnh mua hoặc bán tại mức giá mở cửa được hệ thống xác định trong phiên khớp lệnh định kỳ. Nhà đầu tư không nhập một mức giá cụ thể mà chấp nhận giá mở cửa hình thành sau quá trình so khớp cung – cầu.

Theo lịch giao dịch hiện hành, ATO được sử dụng trên HOSE trong khoảng thời gian từ 9h đến 9h15. Trong phiên này, nhà đầu tư không được sửa hoặc hủy lệnh ATO và LO đã nhập. Sau khi giá mở cửa được xác định, phần ATO chưa thực hiện sẽ tự động hết hiệu lực. HNX hiện không tổ chức phiên khớp lệnh định kỳ mở cửa đối với cổ phiếu niêm yết, do đó không sử dụng lệnh ATO.

ATC: Chấp nhận giá đóng cửa

ATC hoạt động tương tự ATO nhưng được sử dụng để mua hoặc bán tại giá đóng cửa. Lệnh có hiệu lực trong phiên khớp lệnh định kỳ từ 14h30 đến 14h45 trên cả HOSE và HNX.

Nhà đầu tư không nhập giá cụ thể. Sau khi hệ thống xác định giá đóng cửa, lệnh được thực hiện tại mức giá này; phần chưa khớp sẽ bị hủy. Trong phiên ATC, các lệnh thuộc phiên khớp lệnh định kỳ không được sửa hoặc hủy.

PLO: Giao dịch sau giờ trên HNX

PLO là lệnh mua hoặc bán tại giá đóng cửa, chỉ áp dụng trên HNX trong phiên giao dịch sau giờ từ 14h45 đến 15h.

Nhà đầu tư không lựa chọn mức giá khác mà giao dịch theo giá đóng cửa đã được xác lập. Lệnh PLO không được sửa hoặc hủy sau khi đưa vào hệ thống. Trường hợp phiên chính không xác định được giá đóng cửa, lệnh PLO cũng không được nhập.

Lệnh điều kiện: Công cụ hỗ trợ từ công ty chứng khoán

Bên cạnh các lệnh được sở giao dịch tiếp nhận trực tiếp, nhiều công ty chứng khoán còn cung cấp lệnh điều kiện như lệnh có hiệu lực nhiều ngày, lệnh dừng, lệnh cắt lỗ, lệnh chốt lời hoặc trailing stop.

Về bản chất, đây là tính năng trên hệ thống của từng công ty chứng khoán, không phải một nhóm lệnh thống nhất áp dụng giống nhau tại mọi sở giao dịch. Khi giá hoặc thời gian đạt điều kiện đã cài đặt, hệ thống của công ty chứng khoán mới gửi một lệnh hợp lệ như LO hoặc MTL vào sở. Tên gọi, thời hạn và cơ chế kích hoạt có thể khác nhau giữa các đơn vị.

Lệnh dừng giúp kích hoạt giao dịch khi giá chạm một ngưỡng xác định. Trailing stop linh hoạt hơn khi mức kích hoạt tự động dịch chuyển theo diễn biến giá, qua đó hỗ trợ bảo vệ thành quả khi cổ phiếu đang tăng hoặc tìm điểm mua khi xu hướng đảo chiều.

Tuy nhiên, giá kích hoạt không phải giá khớp được bảo đảm. Trong trường hợp thị trường giảm nhanh, mất thanh khoản hoặc giá mở cửa thấp hơn sâu so với ngưỡng cắt lỗ, lệnh có thể được kích hoạt nhưng không khớp tại mức nhà đầu tư dự tính.