Ngôi làng cổ giữa Đà Nẵng có những ngôi nhà 150 năm tuổi, ngõ đá xếp không cần vôi vữa

Giữa vùng trung du của TP. Đà Nẵng có một ngôi làng cổ vẫn lưu giữ những nếp nhà gỗ hàng trăm năm tuổi, những con ngõ lát đá phủ rêu và hàng chè tàu xanh mướt. Đó là làng cổ Lộc Yên, thuộc xã Thạnh Bình, TP. Đà Nẵng.

Trước khi sắp xếp đơn vị hành chính, Lộc Yên thuộc xã Tiên Cảnh, huyện Tiên Phước, tỉnh Quảng Nam. Sau những thay đổi về địa giới, ngôi làng nay thuộc TP. Đà Nẵng nhưng những dấu ấn đặc trưng của vùng quê Quảng Nam xưa vẫn hiện hữu trong từng căn nhà, bờ đá và khu vườn.

Làng cổ Lộc Yên được hình thành từ khoảng thế kỷ XV-XVI, nằm trong một thung lũng được bao quanh bởi những đồi cây xen lẫn đá. Qua hàng trăm năm, cách người dân thích nghi với địa hình trung du đã tạo nên một không gian cư trú đặc biệt, nơi kiến trúc gần như hòa vào vườn cây và sườn đồi.

Lộc Yên đã được công nhận là di tích cấp quốc gia. Trong làng hiện có 8 ngôi nhà cổ với niên đại khoảng 80-150 năm, được đánh giá cao về kiến trúc, kỹ thuật xây dựng và giá trị mỹ thuật.

Những ngôi nhà 150 năm tuổi sau cổng đá phủ rêu

Điều dễ nhận ra khi đặt chân tới Lộc Yên không chỉ là những căn nhà gỗ cổ mà còn là hệ thống ngõ đá, bậc đá và bờ rào đá xuất hiện khắp làng.

Từ đường chính dẫn vào từng ngôi nhà, người xưa tận dụng những phiến đá có sẵn trong tự nhiên, lựa chọn viên tương đối bằng phẳng rồi khéo léo xếp chồng thành từng lớp. Đặc biệt, nhiều đoạn tường và ngõ đá được tạo nên mà không cần sử dụng vôi vữa hay xi măng để liên kết.

Những bức tường đá không đơn thuần có tác dụng phân chia khuôn viên. Với đặc điểm địa hình đồi dốc, chúng còn giúp giữ đất, hạn chế đất đá từ sườn đồi trôi xuống, qua đó bảo vệ nhà cửa và vườn tược phía dưới.

Trải qua hơn một thế kỷ, nhiều phiến đá đã phủ kín rêu, dây leo len qua những khe nhỏ. Phía trên là hàng chè tàu được cắt tỉa ngay ngắn, xen kẽ những hàng cau và cây trái, tạo nên diện mạo rất riêng cho Lộc Yên.

Một trong những công trình tiêu biểu là ngôi nhà cổ của ông Đồng Viết Mão, có tuổi đời hơn 150 năm. Căn nhà nằm trên một đồi thấp, phía trước là khoảng sân với cây mai cổ thụ, bao quanh bởi hệ thống ngõ và tường đá lâu đời.

Theo người dân địa phương, những bờ đá này đã được cha ông dựng từ nhiều thế hệ trước. Đá được lựa chọn theo hình dáng, góc cạnh rồi sắp đặt sao cho có thể tự liên kết và đứng vững qua thời gian.

Không gian ấy kết hợp với kiến trúc nhà gỗ truyền thống tạo nên vẻ đẹp vừa cổ kính vừa gần gũi. Ngôi nhà không tách khỏi thiên nhiên mà nằm giữa vườn cây, hàng chè, những bậc đá và triền đồi.

Ở Lộc Yên, dấu ấn của một làng quê truyền thống còn được tạo nên bởi giếng nước, vườn cây, hàng chè tàu và những thửa ruộng nằm giữa địa hình đồi thấp. Chính những yếu tố tưởng chừng bình dị ấy lại tạo thành một tổng thể cảnh quan đặc biệt.

Bước qua những con ngõ phủ rêu, du khách có thể cảm nhận rõ sự chuyển tiếp giữa nhà ở và thiên nhiên. Đó cũng là lý do Lộc Yên được xem như một trong những không gian tiêu biểu cho văn hóa làng vùng trung du xứ Quảng.

Giữ “hồn làng” giữa những đổi thay

Giá trị lớn nhất của Lộc Yên không nằm ở một công trình riêng lẻ mà ở cả quần thể gồm nhà cổ, vườn cây, ngõ đá, bờ rào và đời sống của cộng đồng dân cư.

Tuy nhiên, thời gian cũng đang đặt ra không ít thách thức đối với việc bảo tồn ngôi làng. Nhiều cấu kiện bằng gỗ trong các căn nhà cổ đã xuất hiện tình trạng xuống cấp, mối mọt và cần được tu bổ.

Theo thông tin từ chính quyền địa phương trong nội dung cung cấp, sau khi vận hành mô hình chính quyền địa phương hai cấp, việc hỗ trợ người dân trùng tu các công trình cổ gặp khó khăn do nhu cầu kinh phí lớn trong khi nguồn lực của cấp xã còn hạn chế.

Trước kiến nghị của người dân, xã Thạnh Bình đã có tờ trình gửi Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch, đề xuất TP. Đà Nẵng hỗ trợ tu bổ cấp thiết một số ngôi nhà cổ tại Lộc Yên.

Song song với việc tìm nguồn lực bảo tồn, địa phương cũng định hướng gắn gìn giữ di sản với phát triển du lịch. Các phương án bảo tồn nhà cổ, ngõ đá và cảnh quan thiên nhiên của Lộc Yên đã được đưa vào định hướng phát triển du lịch của xã.

Một hoạt động đáng chú ý là Hội làng Lộc Yên, sự kiện văn hóa - du lịch từng được tổ chức thường niên tại địa phương. Theo kế hoạch được nêu, năm 2026, xã Thạnh Bình dự kiến tổ chức Hội làng Lộc Yên - Thạnh Bình lần thứ 5 vào dịp Quốc khánh 2/9.

Sự kiện không chỉ tạo thêm sản phẩm thu hút du khách mà còn là dịp để những phong tục, văn hóa và đời sống truyền thống của cộng đồng địa phương tiếp tục được giới thiệu tới thế hệ trẻ.

Điều đặc biệt ở Lộc Yên là sau hàng trăm năm, dấu vết của những người đi trước vẫn hiện diện trong từng chi tiết nhỏ. Đó có thể là một phiến đá phủ rêu bên đường, chiếc cổng dẫn vào vườn, hàng chè tàu chạy dọc bờ rào hay bộ khung gỗ của căn nhà đã chứng kiến nhiều thế hệ sinh sống.

Giữa quá trình đô thị hóa và những thay đổi nhanh chóng của đời sống hiện đại, làng cổ Lộc Yên vẫn lưu giữ một không gian làng quê xứ Quảng hiếm có. Những ngôi nhà có tuổi đời tới 150 năm cùng hệ thống ngõ đá được xếp thủ công không cần vôi vữa không chỉ tạo nên vẻ đẹp cổ kính, mà còn kể câu chuyện về cách người xưa thích nghi với thiên nhiên và dựng xây cuộc sống trên vùng đất trung du.