Thứ bảy, 29/8/2026
Giữa nhịp đô thị hóa nhanh của Hà Nội, vẫn còn một vùng đất giữ được dáng dấp làng quê Bắc Bộ với cổng ngõ rêu phong, những nếp nhà cổ, đình làng, chùa, miếu và văn chỉ tồn tại qua nhiều thế hệ.
Đó là Đông Ngạc, hay còn được biết đến với tên Nôm Kẻ Vẽ, nay thuộc phường Đông Ngạc, Hà Nội. Dù đơn vị hành chính hiện nay không còn mang tên “làng”, nơi đây vẫn được nhiều người nhắc tới như một trong những vùng đất khoa bảng nổi tiếng bậc nhất kinh kỳ xưa.
Năm 2019, cây bút Ronan O'Connell của CNN từng giới thiệu Đông Ngạc như một ngôi làng cổ ở ngoại ô Hà Nội, ít xuất hiện trong các hành trình du lịch phổ biến nhưng gần như vẫn giữ được diện mạo qua nhiều thế kỷ.
Chính sự bền bỉ ấy khiến Đông Ngạc trở thành một trong những không gian văn hóa hiếm hoi còn hiện diện giữa một Hà Nội ngày càng hiện đại.
“Đất Kẻ Giàn, quan Kẻ Vẽ” và truyền thống khoa bảng hiếm có
Từ xa xưa, Đông Ngạc đã nổi tiếng qua câu truyền tụng “Đất Kẻ Giàn, quan Kẻ Vẽ”, nhắc tới truyền thống học hành, thi cử và đỗ đạt của người dân nơi đây.
Theo các tư liệu về địa phương, từ thời Trần đến thời Nguyễn, Đông Ngạc có 22 người đỗ tiến sĩ, bảng nhãn, phó bảng cùng hơn 400 cử nhân, tú tài.
Theo quan niệm và cách phân loại dưới thời phong kiến, địa phương có từ 10 tiến sĩ trở lên được xem là làng khoa bảng. Với thành tích này, Đông Ngạc từng được xếp vào nhóm những làng có truyền thống khoa cử nổi bật nhất cả nước.
Dấu ấn của việc học không chỉ nằm trong gia phả hay bia đá mà hiện diện ngay trong kiến trúc làng. Dạo quanh Đông Ngạc, du khách có thể bắt gặp nhiều cổng ngõ, cổng nhà được xây theo hình tháp bút, nghiên mực - những biểu tượng gắn với việc học hành và thi cử.
Trên nhiều cánh cổng vẫn còn chữ Hán - Nôm, trong khi bên trong nhà thường treo hoành phi, câu đối thể hiện gia phong và truyền thống trọng chữ nghĩa của từng dòng họ.
Toàn bộ khu vực làng cổ rộng khoảng 120ha, chia thành nhiều xóm. Hiện nơi đây còn lưu giữ hơn 100 ngôi nhà có tuổi đời trên một thế kỷ.
Phần lớn nhà cổ được xây theo kiến trúc truyền thống Bắc Bộ với ba hoặc năm gian, mái ngói thấp, kết cấu cột kèo gỗ và cửa bức bàn. Nhiều chi tiết chạm khắc trên gỗ vẫn còn nguyên, cho thấy kỹ thuật xây dựng và thẩm mỹ của người xưa.
Đặc biệt, Đông Ngạc còn lưu giữ nhiều nhà đại khoa. Dưới thời phong kiến, khi một người đỗ tiến sĩ trở về quê, gia đình thường dựng những ngôi nhà gỗ bề thế để ghi dấu sự thành đạt. Do làng có nhiều người đỗ đạt, số lượng nhà cổ và cổng cổ tại Đông Ngạc cũng trở nên dày đặc hơn nhiều vùng khác của đồng bằng Bắc Bộ.
Có những ngôi nhà đã trải qua hơn năm thế hệ sinh sống nhưng vẫn được con cháu gìn giữ.
Theo lời kể của người dân địa phương, nhiều ngõ trong làng xưa có hai cổng: cổng Cái phía trước và cổng Đồng phía sau. Dù không ít gia đình đã xây nhà mới, những chiếc cổng bằng gạch, vôi vữa truyền thống vẫn được giữ lại như một phần ký ức của làng.
Không chỉ nổi tiếng với nhà cổ, Đông Ngạc còn lưu giữ hệ thống công trình tín ngưỡng và văn hóa cộng đồng phong phú gồm đình, đền, chùa, miếu và văn chỉ.
Nổi bật nhất là đình Đông Ngạc, công trình nằm trên khu đất cao ở phía Bắc làng, phía trước có hồ sen tạo nên cảnh quan thanh bình.
Tiền thân của đình được cho là một ngôi miếu cổ, sau đó trải qua nhiều đợt trùng tu vào các năm 1635, 1653, 1718, 1836, 1941...
Đình thờ ba vị thần tượng trưng cho “thiên - địa - nhân”, đồng thời thờ Tiến sĩ Phạm Quang Dung - người có công trùng tu đình năm 1718 và Phạm Thọ Lý - người hiến đất dựng đình từ năm 1635.
Bên trong đình hiện vẫn lưu giữ nhiều sắc phong, câu đối và cổ vật có giá trị. Năm 1993, công trình được công nhận là Di tích Lịch sử - Văn hóa cấp Quốc gia.
Hằng năm, vào ngày 10 tháng Hai âm lịch, đình trở thành trung tâm lễ hội truyền thống của địa phương. Phần lễ gồm các nghi thức tế thần, rước kiệu, trong khi phần hội có nhiều trò chơi dân gian như cờ người, múa sênh tiền, cờ bỏi hay hát hình thơ. Bên cạnh đình, Đông Ngạc còn có nhiều ngôi đền, chùa và miếu cổ gắn với đời sống tín ngưỡng của cư dân.
Một điểm đáng chú ý khác là ngôi nhà từng được sử dụng làm nơi cất giấu tài liệu và tổ chức các cuộc họp bí mật của cán bộ cách mạng trong giai đoạn 1939-1945. Nơi đây từng gắn với hoạt động của nhiều nhân vật như Hoàng Văn Thụ, Lê Quang Đạo, Xuân Thủy.
Không gian kiến trúc ở Đông Ngạc còn có sự hiện diện của những công trình mang dấu ấn phương Tây. Tiêu biểu là Trường Khiêm Bị, được người Pháp xây dựng năm 1921. Sau nhiều lần sửa chữa, công trình hiện là một phần của Trường Tiểu học Đông Ngạc B, vẫn giữ những cửa vòm và lớp sơn vàng đặc trưng của kiến trúc Pháp đầu thế kỷ XX.
Một “bảo tàng sống” giữa Hà Nội hiện đại
Điều khiến Đông Ngạc trở nên khác biệt là sự giao thoa giữa nhiều lớp kiến trúc và lịch sử. Những ngôi nhà cổ thuần Việt, cổng làng, đình chùa, công trình Pháp cùng hệ thống hoành phi, câu đối và dấu tích khoa bảng cùng tồn tại trong một không gian không quá rộng.
Đây cũng là lý do nhiều người ví Đông Ngạc như một “bảo tàng sống” về làng quê Bắc Bộ và truyền thống khoa cử của Thăng Long - Hà Nội.
Không chỉ có kiến trúc, ẩm thực địa phương cũng góp phần tạo nên bản sắc riêng. Người Hà Nội xưa từng truyền nhau câu “Giò Chèm, nem Vẽ” để nhắc tới những đặc sản nổi tiếng vùng ven kinh thành.
Nem Vẽ không phải nem chua mà là loại nem chạo chế biến từ bì lợn, mỡ gáy, thính và lá chanh, thường ăn cùng lá sung. Bên cạnh đó, bánh sấy hay thịt sấy cũng là món ăn truyền thống có quy trình chế biến khá công phu, gắn bó với đời sống của người dân Kẻ Vẽ từ lâu đời.
Ngày nay, Đông Ngạc nằm không xa khu vực trung tâm Hà Nội và được bao quanh bởi nhiều khu đô thị hiện đại. Tuy nhiên, chỉ cần bước qua những chiếc cổng cũ, du khách vẫn có thể bắt gặp một không gian hoàn toàn khác với những con ngõ nhỏ, mái nhà rêu phong và nhịp sống chậm rãi.
Chính sự đối lập giữa đô thị hiện đại bên ngoài và không gian cổ kính bên trong khiến ngôi làng trở thành điểm đến đáng chú ý với những người yêu kiến trúc, lịch sử và văn hóa.
Giữa dòng chảy đô thị hóa, Đông Ngạc vẫn lưu giữ được nhiều dấu tích của một vùng đất khoa bảng nổi tiếng, nơi hơn một thế kỷ trước đã có những ngôi trường, hàng trăm năm trước đã có các nhà đại khoa và qua nhiều thế hệ vẫn coi việc học là nền tảng của gia phong.
Đó cũng là lý do dù không còn mang danh xưng “làng” trong địa giới hành chính, Kẻ Vẽ vẫn được nhắc tới như một trong những không gian văn hóa đặc biệt của Hà Nội.
Ý kiến bạn đọc (0)