Ngôi làng mang tên "Cổ Chất", nơi những nong tằm đã đi qua nhiều thế hệ

Ngôi làng bên dòng Ninh Cơ mang tên Cổ Chất

Nằm bên dòng Ninh Cơ, làng Cổ Chất, xã Ninh Giang, tỉnh Ninh Bình từ lâu được biết đến với nghề ươm tơ truyền thống có lịch sử hàng trăm năm. Trước khi sắp xếp đơn vị hành chính, vùng đất này thuộc xã Phương Định, huyện Trực Ninh, tỉnh Nam Định.

Theo Nghị quyết số 1674/NQ-UBTVQH15 về sắp xếp các đơn vị hành chính cấp xã của tỉnh Ninh Bình năm 2025, toàn bộ diện tích tự nhiên và quy mô dân số của ba xã Trực Chính, Phương Định và Liêm Hải được sắp xếp thành xã mới mang tên Ninh Giang. Chính quyền xã mới chính thức hoạt động từ ngày 1/7/2025.

Bởi vậy, cái tên Cổ Chất ngày nay nằm trên bản đồ hành chính của tỉnh Ninh Bình mới, nhưng trong ký ức và những tư liệu cũ, ngôi làng vẫn gắn chặt với vùng đất Trực Ninh, Nam Định trước đây.

Tên gọi “Cổ Chất” cũng tạo ấn tượng với nhiều người ngay từ lần đầu nghe thấy. Một số tư liệu về lịch sử địa phương cho biết vùng đất này từng mang tên Cổ Hiền. Cư dân đến khai phá vùng đất ven sông, ban đầu sống bằng nghề chài lưới, sau đó dần phát triển trồng dâu, nuôi tằm và ươm tơ.

Trải qua nhiều thế hệ, tên làng vẫn được giữ lại, còn nghề tơ tằm trở thành một phần không thể tách rời trong đời sống của người dân nơi đây.

Đi qua Cổ Chất vào mùa làm nghề, dấu ấn dễ nhận ra không phải những công trình đồ sộ mà là những hình ảnh rất đỗi bình dị: kén tằm, nồi nước nóng, guồng quay và những bó tơ được đem hong dưới nắng.

Những sợi tơ "đi qua" hàng trăm năm

Nghề ươm tơ ở Cổ Chất đã tồn tại qua nhiều thế hệ. Một số tư liệu cho rằng nghề xuất hiện từ cách đây hàng trăm năm, thậm chí có nguồn nhắc đến dấu tích từ thời Trần. Tuy nhiên, dù mốc hình thành cụ thể còn có những cách ghi chép khác nhau, Cổ Chất từ lâu đã được biết đến là vùng ươm tơ nổi tiếng của khu vực Nam Định cũ.

Để có được những bó tơ óng ả là cả một quá trình đòi hỏi kinh nghiệm và sự kiên nhẫn.

Sau khi tằm ăn lá dâu và nhả tơ tạo kén, những chiếc kén đạt yêu cầu được lựa chọn rồi đưa vào nồi nước nóng. Người thợ phải khéo léo tìm mối tơ, kéo những sợi rất mảnh từ nhiều chiếc kén rồi đưa lên guồng.

Công đoạn tưởng chừng đơn giản nhưng lại phụ thuộc nhiều vào đôi tay và kinh nghiệm. Nước quá nóng hay quá nguội, thao tác không đều đều có thể ảnh hưởng đến chất lượng sợi.

Cổ Chất nổi tiếng với cả tơ vàng và tơ trắng. Sau khi được kéo và xe, tơ được cuộn thành từng bó rồi đem phơi. Những bó tơ vàng óng trải dài từng là hình ảnh quen thuộc ở các sân nhà trong làng mỗi mùa sản xuất.

Nghề tơ tại đây từng có thời kỳ phát triển mạnh vào cuối thế kỷ XIX, đầu thế kỷ XX. Trong thời Pháp thuộc, một cơ sở ươm tơ được xây dựng tại khu vực đầu làng để tận dụng nguồn nguyên liệu và tay nghề của người dân địa phương.

Tơ Cổ Chất theo các tuyến giao thương rời khỏi làng, tới nhiều vùng khác. Bến Đò Chè gần đó từng là đầu mối giao thương quan trọng, nơi nhiều sản vật và hàng hóa của vùng được tập kết.

Một dấu mốc thường được nhắc đến trong lịch sử làng nghề là năm 1942, khi người thợ Phạm Ruân mang sản phẩm tơ Cổ Chất tham dự cuộc đấu xảo tại Hà Nội và được trao giải. Điều này phần nào cho thấy tơ của ngôi làng ven sông Ninh Cơ đã tạo dựng được danh tiếng từ khá sớm.

Giữ guồng tơ quay giữa cuộc sống hiện đại

Thời gian khiến Cổ Chất thay đổi và nghề ươm tơ cũng không nằm ngoài vòng quay đó.

Nếu trước kia những chiếc guồng xuất hiện ở nhiều gia đình thì về sau, số hộ trực tiếp gắn bó với nghề giảm dần. Quá trình công nghiệp hóa, thay đổi nhu cầu lao động và sự cạnh tranh của các sản phẩm dệt may hiện đại khiến nghề truyền thống đứng trước không ít thách thức.

Tuy nhiên, tiếng guồng tơ vẫn chưa hoàn toàn biến mất.

Những người còn bám nghề tiếp tục duy trì các công đoạn đã được truyền lại qua nhiều thế hệ, từ chọn kén, nấu kén, tìm mối đến kéo và xe tơ. Một số khâu đã có sự hỗ trợ của máy móc nhưng kinh nghiệm của người thợ vẫn đóng vai trò quan trọng đối với chất lượng sản phẩm.

Cổ Chất vì thế không đơn thuần là nơi sản xuất ra những bó tơ.

Ẩn sau mỗi sản phẩm là câu chuyện của một vùng đất ven sông, của những gia đình từng lớn lên bên nong tằm, nồi kén và guồng quay. Nghề truyền thống trở thành sợi dây nối nhiều thế hệ cư dân của làng.

Sau cuộc sắp xếp địa giới hành chính năm 2025, địa chỉ của Cổ Chất đã thay đổi. Từ một làng thuộc huyện Trực Ninh, tỉnh Nam Định trước đây, Cổ Chất nay thuộc xã Ninh Giang, tỉnh Ninh Bình. Nhưng địa giới có thể đổi, những lớp văn hóa được tích tụ qua hàng trăm năm vẫn còn đó.

Bên dòng Ninh Cơ, những guồng tơ còn quay tiếp tục kể câu chuyện về một ngôi làng có cái tên đặc biệt và một nghề đã theo người dân đi qua nhiều thế hệ.