Tuyên Quang: Doanh nghiệp tiếp nối nghề thuốc của người Dao, nâng cao giá trị sản phẩm từ cây dược liệu

Công ty TNHH Thảo dược Tuệ Tâm được thành lập tháng 9/2018 tại Tuyên Quang, do bà Bàn Thị Liên làm Giám đốc. Doanh nghiệp hoạt động chính trong lĩnh vực trồng cây dược liệu, đồng thời phát triển các sản phẩm chế biến từ nguồn nguyên liệu này.

Điểm khởi đầu của Tuệ Tâm gắn với nghề thuốc của gia đình bà Liên. Sinh ra trong một gia đình người Dao làm nghề bốc thuốc tại Trung Sơn, từ nhỏ bà đã theo cha vào rừng tìm cây thuốc. Tuy nhiên, khi trưởng thành, bà lựa chọn kinh doanh vật liệu xây dựng và có gần 20 năm gắn bó với lĩnh vực này.

Đến năm 2018, khi cha đã cao tuổi và nghề thuốc gia đình chưa có người kế nghiệp, bà Liên quyết định chuyển hướng. Thay vì tiếp tục kinh doanh vật liệu xây dựng, bà dành khoảng 3 tỷ đồng để nghiên cứu, phát triển sản phẩm từ dược liệu và thành lập Tuệ Tâm.

Từ bài thuốc gia truyền đến vùng nguyên liệu hơn 10 ha

Muốn đưa dược liệu vào sản xuất hàng hóa, nguồn nguyên liệu trở thành bài toán đầu tiên. Tuệ Tâm bắt đầu liên kết với các hộ dân và hợp tác xã tại Tuyên Quang để xây dựng vùng trồng. Doanh nghiệp cung cấp giống, hướng dẫn kỹ thuật từ trồng, chăm sóc đến thu hoạch, đồng thời cam kết thu mua sản phẩm.

Đến đầu năm 2025, vùng nguyên liệu liên kết được công bố có quy mô trên 10 ha, với khoảng 10 hộ dân và hợp tác xã tham gia. Các loại cây được phát triển gồm cát sâm, ba kích, cà gai leo, thìa canh cùng một số dược liệu phù hợp với điều kiện địa phương.

Cách làm này giúp Tuệ Tâm giải quyết đồng thời hai vấn đề. Doanh nghiệp chủ động hơn về nguyên liệu đầu vào, trong khi người trồng có đơn vị hướng dẫn kỹ thuật và cam kết đầu ra thay vì tự tìm thị trường sau thu hoạch.

Một số mô hình từng cho thấy chênh lệch thu nhập đáng kể so với cây trồng truyền thống. Với cà gai leo, có hộ đạt sản lượng khô trên 1 tấn/ha mỗi vụ, một năm có thể thu hoạch nhiều lần. Hoa đu đủ đực, cát sâm và rau má cũng lần lượt được đưa vào các mô hình liên kết.

Riêng rau má, doanh nghiệp từng triển khai cả phương thức trồng trên ruộng và thủy canh tại khu vực Kim Phú. Việc chủ động vùng trồng giúp Tuệ Tâm kiểm soát nguyên liệu trước khi đưa vào chế biến.

"Để mở rộng quy mô, chúng tôi ký hợp đồng và hướng dẫn kỹ thuật cho các hộ dân trồng, cung cấp dược liệu. Qua đó, vùng nguyên liệu đã được hình thành tại Hàm Yên, Chiêm Hóa, Na Hang, Yên Sơn...", bà Bàn Thị Liên từng chia sẻ.

Từ nguyên liệu ban đầu, danh mục hàng hóa của Tuệ Tâm dần được mở rộng. Doanh nghiệp phát triển các sản phẩm từ hà thủ ô, cà gai leo, cát sâm, tía tô, hoa đu đủ đực, tinh dầu và nhiều loại thảo dược khác.

Ba sản phẩm từng được xếp hạng OCOP gồm Bổ gan Tuệ Tâm đạt 4 sao; Hà Thủ Ô Tuệ Tâm và Xương khớp Tuệ Tâm cùng đạt 3 sao. Danh sách sản phẩm OCOP của tỉnh ghi nhận chủ thể sản xuất cả ba sản phẩm là Công ty TNHH Thảo dược Tuệ Tâm.

Thị trường cũng được mở rộng khỏi phạm vi Tuyên Quang. Sản phẩm của doanh nghiệp đã được đưa đến nhiều tỉnh, thành; tham gia các chương trình xúc tiến thương mại và từng ký hợp đồng tiêu thụ.

Từ năm 2020, Tuệ Tâm bắt đầu đưa sản phẩm lên các sàn thương mại điện tử, đồng thời xây dựng website và các kênh mạng xã hội. Quá trình chuyển sang bán hàng trực tuyến không hoàn toàn thuận lợi khi doanh nghiệp từng thiếu nhân sự chuyên môn để vận hành thường xuyên các nền tảng này.

Mở thêm hướng đi với trà hoa vàng

Sau những vùng trồng dược liệu ban đầu, hướng mở rộng mới của Tuệ Tâm đang chuyển sang một loại cây có giá trị kinh tế cao hơn là trà hoa vàng. Năm 2025, Công ty TNHH Thảo dược Tuệ Tâm được giao chủ trì đề tài nghiên cứu ứng dụng khoa học kỹ thuật xây dựng mô hình trồng trà hoa vàng, hướng tới phát triển sản phẩm OCOP tại Tuyên Quang.

Đáng chú ý, tổng kinh phí thực hiện đề tài hơn 3,24 tỷ đồng. Trong đó, ngân sách nhà nước hơn 1,42 tỷ đồng, phần còn lại hơn 1,81 tỷ đồng đến từ nguồn khác.

Thay vì chỉ mở rộng diện tích các loại dược liệu đã có, Tuệ Tâm đang thử nghiệm đưa trà hoa vàng vào mô hình canh tác cụ thể và gắn ngay từ đầu với mục tiêu phát triển sản phẩm chế biến. Đến tháng 3/2026, mô hình bắt đầu được triển khai thực tế tại một số hộ dân. Tại Xuân Vân, trà hoa vàng được đưa vào trồng dưới tán bưởi. Theo thỏa thuận liên kết, Tuệ Tâm cung ứng cây giống, phân bón, chuyển giao kỹ thuật và cam kết bao tiêu toàn bộ sản phẩm. Người trồng phải tuân thủ quy trình chăm sóc hữu cơ và kiểm soát việc sử dụng thuốc bảo vệ thực vật tại vườn bưởi.

Việc trồng xen dưới tán cây ăn quả cũng cho thấy cách doanh nghiệp đang tìm cách mở rộng vùng dược liệu mà không nhất thiết phải hình thành những diện tích chuyên canh hoàn toàn mới. Nếu mô hình đạt hiệu quả, phần diện tích dưới tán cây lâu năm vốn ít tạo ra doanh thu có thể được bổ sung thêm một loại cây hàng hóa.