Quảng Ninh - Miền đất hiếm có: Nơi di sản, biển đảo và biên giới cùng tạo lực phát triển

Từ ngày 1/9/2026, thành phố Quảng Ninh trực thuộc Trung ương chính thức được thành lập trên cơ sở toàn bộ diện tích tự nhiên và quy mô dân số của tỉnh Quảng Ninh trước đây. Sự thay đổi về vị thế hành chính đánh dấu một cột mốc mới của vùng đất địa đầu Đông Bắc, đồng thời càng làm nổi bật một đặc điểm hiếm có: trong địa giới của một thành phố trực thuộc Trung ương có cả núi rừng, biên giới, biển đảo, vùng than, những đô thị hiện đại và các miền di sản nổi tiếng thế giới.

Thành phố Quảng Ninh có diện tích tự nhiên 6.231,27 km², quy mô dân số 1.523.400 người, gồm 54 đơn vị hành chính cấp xã, trong đó có 30 phường, 22 xã và hai đặc khu Vân Đồn, Cô Tô. Thành phố giáp Hải Phòng, Bắc Ninh, tỉnh Lạng Sơn, Trung Quốc và Biển Đông. Đây là không gian rộng lớn để chỉ trong một hành trình, người ta có thể đi từ miền núi linh thiêng xuống vịnh biển, qua những vùng đảo rồi hướng tới những bản làng và miền biên cương phía Đông Bắc.

Đi dọc Quảng Ninh cũng vì thế giống như đi qua nhiều vùng cảnh sắc khác nhau. Mỗi chặng đường mang một màu riêng, nhưng khi ghép lại tạo thành diện mạo của một Quảng Ninh vừa giàu di sản, vừa hùng vĩ, hiện đại và đầy sức sống.

Từ non thiêng Yên Tử xuống miền kỳ quan Hạ Long

Có nhiều cách bắt đầu hành trình qua Quảng Ninh, nhưng Yên Tử là một trong những điểm khởi đầu đặc biệt nhất.

Giữa núi rừng phía Tây thành phố, Yên Tử không đơn thuần là một danh thắng. Vùng đất này gắn chặt với Phật hoàng Trần Nhân Tông và sự hình thành, phát triển của Phật giáo Trúc Lâm, lưu giữ hệ thống chùa, am, tháp cùng những lớp trầm tích văn hóa kéo dài qua nhiều thế kỷ.

Tháng 7/2025, Quần thể di tích và danh thắng Yên Tử – Vĩnh Nghiêm – Côn Sơn, Kiếp Bạc chính thức được UNESCO ghi danh là Di sản Văn hóa thế giới. Quần thể gồm 12 điểm, cụm điểm di tích tiêu biểu trên địa bàn Quảng Ninh, Hải Phòng và Bắc Ninh, với vùng lõi rộng 525,75 ha và vùng đệm hơn 4.380 ha.

Việc Yên Tử trở thành một phần của Di sản Văn hóa thế giới giúp Quảng Ninh sở hữu thêm một không gian di sản mang tầm quốc tế, bên cạnh giá trị nổi bật của Vịnh Hạ Long.

Từ những cánh rừng Yên Tử đi về phía biển, cảnh quan dần thay đổi. Núi thấp dần, không gian đô thị mở rộng và rồi mặt nước mênh mông của Vịnh Hạ Long xuất hiện.

Nếu Yên Tử đại diện cho chiều sâu lịch sử, văn hóa và tâm linh thì Hạ Long là một trong những hình ảnh thiên nhiên tiêu biểu nhất khi nhắc tới Quảng Ninh.

Vịnh Hạ Long cùng quần đảo Cát Bà hiện tạo thành Di sản Thiên nhiên thế giới Vịnh Hạ Long – Quần đảo Cát Bà. Theo UNESCO, toàn bộ khu di sản rộng 65.650 ha, gồm 1.133 đảo và đảo nhỏ trên địa bàn Quảng Ninh và Hải Phòng. Những đảo đá vôi nhô lên giữa mặt biển tạo thành hệ thống karst biển có giá trị đặc biệt về cảnh quan, địa chất và địa mạo.

Nhưng điều khiến Hạ Long hôm nay khác với hình dung quen thuộc về một danh thắng là phía sau những đảo đá đã tồn tại qua hàng triệu năm đang hiện diện một không gian đô thị hướng biển ngày càng rõ nét.

Những tuyến đường rộng mở, quảng trường, bến cảng, công trình dịch vụ và các khu đô thị chạy dọc bờ vịnh tạo nên sự giao thoa giữa thiên nhiên và nhịp sống hiện đại. Chính sự tương phản ấy làm nên một trong những hình ảnh đặc trưng nhất của Quảng Ninh: kỳ quan thiên nhiên nằm ngay bên một vùng đô thị đang phát triển.

Từ Yên Tử xuống Hạ Long, hành trình chưa quá dài nhưng người đi đã bước qua hai miền di sản thế giới mang hai sắc thái hoàn toàn khác nhau: một bên là chiều sâu văn hóa giữa đại ngàn, một bên là kỳ quan địa chất giữa biển.

Theo biển về phía Đông, qua Vân Đồn đến miền biên viễn

Rời khu vực Hạ Long và tiếp tục hướng về phía Đông, Quảng Ninh dần mở ra một không gian rộng lớn hơn của biển và đảo.

Một điểm dừng nổi bật trên hành trình là đặc khu Vân Đồn.

Sau cuộc sắp xếp đơn vị hành chính năm 2025, Vân Đồn được tổ chức thành đặc khu trên cơ sở thị trấn Cái Rồng và các xã Bản Sen, Bình Dân, Đài Xuyên, Đoàn Kết, Đông Xá, Hạ Long, Minh Châu, Ngọc Vừng, Quan Lạn, Thắng Lợi, Vạn Yên trước đây.

Nếu Hạ Long gây ấn tượng bằng những đảo đá dày đặc thì không gian Vân Đồn và Bái Tử Long lại mang một sắc thái khác. Những đảo lớn nhỏ, bãi biển và khoảng nước rộng tạo thành vùng cảnh quan khoáng đạt, nơi đời sống cư dân từ lâu gắn với biển.

Vân Đồn đồng thời là một trong những khu vực thể hiện rõ tốc độ thay đổi của Quảng Ninh. Hệ thống cao tốc cùng Cảng hàng không quốc tế Vân Đồn đã rút ngắn đáng kể khoảng cách giữa vùng đảo với các trung tâm kinh tế, du lịch phía Bắc.

Từ những tuyến giao thông hiện đại nhìn ra các vùng đảo, có thể thấy khá rõ cách Quảng Ninh đang kết nối những lợi thế tưởng như tách biệt: biển đảo, du lịch, giao thông và không gian phát triển mới.

Nhưng Quảng Ninh không chỉ có biển.

Từ vùng duyên hải đi lên phía Bắc, những dãy núi bắt đầu xuất hiện dày hơn. Đường đi uốn theo sườn núi, những bản làng hiện ra giữa màu xanh của rừng và cảnh quan chuyển từ biển đảo sang miền cao.

Bình Liêu là một trong những vùng đất thể hiện rõ nhất sự chuyển đổi ấy.

Sau sắp xếp hành chính năm 2025, huyện Bình Liêu cũ không còn là đơn vị hành chính cấp huyện. Không gian này hiện được tổ chức thành các xã mới, trong đó có xã Bình Liêu, xã Hoành Mô và xã Lục Hồn.

Đây là miền đất của núi rừng, ruộng bậc thang, những cung đường biên giới và cộng đồng các dân tộc sinh sống lâu đời. Nếu màu xanh ở Hạ Long đến từ mặt biển thì tại Bình Liêu, sắc xanh trải dài trên những triền núi và cánh rừng.

Sự thay đổi cảnh quan trong cùng một địa giới hành chính tạo nên điều thú vị của Quảng Ninh. Buổi sáng có thể đứng trước mặt biển rộng lớn, nhưng tiếp tục hành trình về phía miền cao, người đi đã bước vào một không gian núi rừng Đông Bắc.

Quảng Ninh - Nơi hành trình chạm biển và đường biên

Đi xa hơn về phía Đông, hành trình dẫn tới vùng đất Móng Cái.

Sau khi vận hành mô hình chính quyền địa phương hai cấp, thành phố Móng Cái cấp huyện trước đây không còn. Khu vực đô thị trung tâm được tổ chức lại với các phường Móng Cái 1, Móng Cái 2 và Móng Cái 3, bên cạnh các xã thuộc khu vực Móng Cái cũ.

Trong đó, phường Móng Cái 1 được thành lập trên cơ sở các phường Trần Phú, Hải Hòa, Bình Ngọc, Trà Cổ và xã Hải Xuân trước đây. Bởi vậy, địa danh Trà Cổ nổi tiếng hiện thuộc phường Móng Cái 1.

Đây cũng là nơi hai đặc trưng tưởng như rất khác nhau của Quảng Ninh gặp nhau: biên giới và biển.

Móng Cái 1 tiếp giáp thành phố Đông Hưng của Trung Quốc qua hệ thống cửa khẩu quốc tế Móng Cái và các cầu Bắc Luân. Trong khi đó, hướng ra phía biển là Trà Cổ, Bình Ngọc, rừng ngập mặn cùng Mũi Sa Vĩ.

Bãi biển Trà Cổ kéo dài hơn 17 km, tạo nên một dải cảnh quan ven biển nổi bật ở vùng Đông Bắc. Không xa đó, Mũi Sa Vĩ đã trở thành địa danh quen thuộc khi nhắc đến vùng đất địa đầu.

Bởi vậy, kết thúc hành trình tại vùng Móng Cái không chỉ đơn giản là đi tới phía Đông của Quảng Ninh. Đây còn là nơi có thể cảm nhận khá rõ vị trí đặc biệt của thành phố: phía trước là biển, phía Bắc là đường biên và bên kia biên giới là một không gian giao thương quốc tế.

Nhìn ngược lại hành trình từ đây về phía Tây, một Quảng Ninh nhiều tầng cảnh sắc hiện ra.

Đó là Trà Cổ và miền biên giới ở phía Đông; những dãy núi, bản làng ở Bình Liêu; không gian biển đảo rộng lớn của Vân Đồn; kỳ quan Hạ Long và cuối cùng là miền di sản Yên Tử giữa đại ngàn.

Không nhiều thành phố có một hành trình địa lý với những lần chuyển cảnh rõ rệt như vậy.

Một thành phố có núi rừng, biển đảo, di sản và biên cương

Sự đa dạng về địa hình cũng đang trở thành một trong những nguồn lực quan trọng của Quảng Ninh.

Theo định hướng quy hoạch mới, không gian Quảng Ninh được tổ chức theo mô hình chuỗi đô thị đa cực, đa trung tâm, tích hợp biển, đảo, biên giới và di sản. Ba hành lang phát triển được xác định gồm hành lang đô thị ven biển, hành lang biển đảo và hành lang sinh thái đồi núi.

Không gian kinh tế - xã hội cũng được phân thành những vùng mang đặc trưng khác nhau, gồm vùng đô thị phía Tây; vùng đô thị phía Đông; vùng đô thị biển đảo và vùng đồi núi phía Bắc. Hạ Long, Móng Cái, Vân Đồn, Quảng Yên cùng không gian Di sản Yên Tử – Vịnh Hạ Long được xác định là những trung tâm động lực phát triển.

Du lịch là một trong những lĩnh vực thể hiện rõ lợi thế của cấu trúc không gian đặc biệt này. Năm 2026, Quảng Ninh đặt mục tiêu đón 22 triệu lượt khách, trong đó khoảng 5,2 triệu lượt khách quốc tế, tổng thu du lịch dự kiến đạt 65.000 tỷ đồng.

Nhưng phía sau những con số là một lợi thế khó đo đếm chỉ bằng lượng khách. Đó là khả năng tạo ra nhiều hành trình hoàn toàn khác nhau trên cùng một vùng đất.

Du khách có thể tìm về Yên Tử để bước vào không gian văn hóa hàng trăm năm; xuống Hạ Long để đứng giữa kỳ quan thiên nhiên; đi tiếp về Vân Đồn để trải nghiệm biển đảo; ngược lên Bình Liêu tìm đến những miền núi biên giới rồi kết thúc hành trình ở Trà Cổ, Sa Vĩ, nơi biển gặp đường biên phía Đông Bắc.

Từ ngày 1/9/2026, trên bản đồ hành chính Việt Nam, tên gọi tỉnh Quảng Ninh chính thức được thay bằng thành phố Quảng Ninh trực thuộc Trung ương. Tuy nhiên, những giá trị làm nên vùng đất này vẫn được bồi đắp từ chính sự đa dạng đã hình thành qua nhiều thế hệ.

Một miền Yên Tử trầm mặc. Một Hạ Long kỳ vĩ. Một Vân Đồn rộng mở giữa biển. Một Bình Liêu xanh giữa núi rừng. Và một miền Móng Cái nơi biên giới gặp biển Đông.

Đi hết một hành trình từ phía Tây sang phía Đông cũng là đi qua nhiều sắc thái của Quảng Ninh. Và có lẽ chính điều ấy tạo nên nét đặc biệt của thành phố trực thuộc Trung ương mới nhất của Việt Nam: một đô thị rộng hơn 6.200 km², nơi di sản, núi rừng, biển đảo, biên cương và nhịp sống hiện đại cùng hiện diện trong một không gian.