TPHCM sẵn sàng nhận trọng trách mới, mở rộng không gian phát triển

Ngày 24/8, theo chương trình kỳ họp không thường lệ thứ nhất, Quốc hội khóa XVI xem xét, biểu quyết thông qua Luật Phát triển đô thị. Đây được xem là bước tiến quan trọng trong hoàn thiện thể chế phát triển đô thị, không chỉ đáp ứng yêu cầu của những đô thị lớn mà còn hướng tới mở rộng phân cấp, phân quyền, khơi thông nguồn lực và tạo dư địa phát triển cho các cực tăng trưởng trên cả nước.

Đối với TPHCM, ý nghĩa của đạo luật càng rõ nét khi thành phố đang đứng trước yêu cầu tăng tốc trong một giai đoạn phát triển mới. Như đồng chí Trần Lưu Quang, Ủy viên Bộ Chính trị, Bí thư Thành ủy, Trưởng Đoàn đại biểu Quốc hội TPHCM khẳng định, đây có thể xem là một “bệ phóng” để thành phố khai thác mạnh mẽ hơn tiềm năng, lợi thế, tạo động lực cho tăng trưởng nhanh và bền vững; đồng thời thực hiện tốt hơn vai trò đầu tàu, dẫn dắt vùng và đóng góp nhiều hơn cho đất nước.

Từ cơ chế thí điểm đến không gian thể chế dài hạn

Theo đồng chí Trần Lưu Quang, TPHCM đã tham gia quá trình xây dựng dự án luật từ sớm. Tháng 3/2026, Ban Thường vụ Thành ủy TPHCM thành lập Ban Chỉ đạo nghiên cứu, xây dựng Luật Đô thị đặc biệt trên cơ sở tổng kết việc thực hiện Nghị quyết số 31-NQ/TW ngày 30/12/2022 của Bộ Chính trị về phát triển TPHCM. Mục tiêu đặt ra là hình thành một khuôn khổ pháp lý ổn định, lâu dài, thay thế dần cách tiếp cận dựa nhiều vào các cơ chế thí điểm có thời hạn.

Đến tháng 7/2026, Bộ Chính trị thống nhất đổi tên thành Luật Phát triển đô thị. Sự thay đổi về tên gọi phản ánh một bước chuyển quan trọng trong tư duy chính sách. Phạm vi điều chỉnh không còn bó hẹp ở việc xây dựng một cơ chế đặc thù cho TPHCM mà hướng đến thiết lập khuôn khổ pháp lý có tính dẫn dắt đối với hệ thống đô thị và những cực tăng trưởng của quốc gia.

Điểm đáng chú ý là tư duy phát triển được chuyển từ “xin cơ chế” sang kiến tạo không gian để các đô thị chủ động phát huy lợi thế. Một mặt, luật tạo nền tảng ổn định, dài hạn; mặt khác, vẫn mở cửa cho những sáng kiến, mô hình phát triển mới phù hợp với điều kiện thực tế.

Theo hướng này, ngoài TPHCM, những đô thị như TP Hải Phòng, TP Đồng Nai, TP Cần Thơ, TP Đà Nẵng, TP Huế hay các địa phương như Quảng Ninh, Bắc Ninh, khi đáp ứng đủ điều kiện, cũng có thể được áp dụng những cơ chế phù hợp. Đây là điểm cho thấy tinh thần của luật không dừng ở một đô thị, mà hướng đến việc hình thành một hệ sinh thái thể chế linh hoạt hơn cho các cực tăng trưởng.

Với TPHCM, không gian mới trước hết thể hiện ở yêu cầu phân cấp, phân quyền mạnh hơn theo phương châm “địa phương quyết, địa phương làm, địa phương chịu trách nhiệm”. Dự thảo trao khoảng 240 nội dung để HĐND, UBND và Chủ tịch UBND TPHCM quy định chi tiết.

Con số này cho thấy quy mô quyền chủ động được mở rộng đáng kể. Tuy nhiên, quyền lực lớn hơn cũng đồng nghĩa với trách nhiệm lớn hơn. Theo Bí thư Thành ủy TPHCM Trần Lưu Quang, cơ chế này là “có van, có khóa”: tiền kiểm bằng đánh giá tác động; hậu kiểm bằng giám sát, công khai và trách nhiệm giải trình của cá nhân, nhất là người đứng đầu.

Đây cũng là bài toán không đơn giản trong quá trình vận hành một đô thị có quy mô lớn, tốc độ phát triển nhanh và mức độ tương tác kinh tế cao. Phân quyền nếu chỉ dừng ở chuyển giao thẩm quyền sẽ chưa đủ. Giá trị thực sự nằm ở khả năng rút ngắn thời gian ra quyết định, đưa chính sách sát thực tiễn hơn và biến quyền được trao thành những kết quả cụ thể.

TPHCM đang xây dựng các chỉ số đánh giá hiệu quả quản trị và hiệu quả phân quyền, dự kiến công khai định kỳ để người dân, doanh nghiệp và các cơ quan có thẩm quyền cùng giám sát. Cùng với đó là yêu cầu phân định rõ giữa đổi mới, dám nghĩ, dám làm vì lợi ích chung với hành vi lợi dụng cơ chế để vụ lợi hoặc vi phạm pháp luật.

Nói cách khác, thước đo của phân cấp không phải thành phố được trao bao nhiêu quyền, mà là với những quyền đó, thành phố tạo ra được bao nhiêu giá trị cho người dân, doanh nghiệp, nền kinh tế và ngân sách quốc gia.

Kiến tạo những mô hình mới

Không gian thể chế được mở rộng đang đến đúng thời điểm TPHCM phải tăng tốc. Thành phố đã xác định mục tiêu tăng trưởng hai con số từ năm 2026. Sáu tháng đầu năm, GRDP tăng 8,55%, mức cao nhất trong 10 năm qua. Tuy nhiên, khoảng cách từ mức tăng trưởng hiện tại đến mục tiêu cả năm vẫn đặt ra áp lực rất lớn đối với những tháng cuối năm.

Trong bối cảnh đó, dư địa thể chế từ Luật Phát triển đô thị có thể trở thành một cú hích quan trọng. TPHCM không thể tiếp tục dựa chủ yếu vào phương thức phát triển cũ nếu muốn duy trì tốc độ tăng trưởng cao trong dài hạn. Thành phố cần đồng thời đổi mới tư duy quy hoạch, quản trị, huy động vốn và tổ chức không gian kinh tế.

Những hướng đi như phát triển đô thị theo định hướng giao thông công cộng (TOD), quy hoạch không gian động, khai thác không gian ngầm và không gian tầm thấp, huy động nguồn lực xã hội cho hạ tầng, phát triển trung tâm tài chính quốc tế, khu thương mại tự do, logistics tích hợp hay các mô hình hợp tác công - tư mới đang đặt ra một cấu trúc tăng trưởng khác cho TPHCM.

Điểm then chốt không chỉ nằm ở việc có thêm nguồn lực, mà là làm sao biến nguồn lực thành động lực. Giá trị gia tăng từ hạ tầng phải được khai thác hợp lý để tái đầu tư cho hạ tầng, qua đó tạo vòng tuần hoàn phát triển thay vì tiếp tục phụ thuộc quá lớn vào nguồn lực ngân sách.

Đây chính là tư duy kiến tạo mà TPHCM cần theo đuổi trong giai đoạn mới: Nhà nước không chỉ trực tiếp làm, mà phải tạo lập thể chế, mở khóa nguồn lực và hình thành thị trường để doanh nghiệp, nhà đầu tư và xã hội cùng tham gia.

Vai trò “đầu tàu” vì thế cũng cần được hiểu theo một cách mới. TPHCM phát triển không chỉ để gia tăng quy mô của chính mình. Một trung tâm tài chính quốc tế hoạt động hiệu quả phải tạo thêm dòng vốn cho nền kinh tế; hệ thống hạ tầng kết nối vùng phải mở rộng không gian sản xuất, logistics và thương mại; một mô hình quản trị thành công phải có khả năng lan tỏa để các địa phương khác có thể tham khảo, áp dụng.

TPHCM đi trước không phải để tách khỏi vùng, mà để mở đường cho vùng. Thành công của thành phố cần được chuyển hóa thành năng lực kết nối, tạo thị trường, chia sẻ nguồn lực và thúc đẩy tăng trưởng cho cả khu vực.

Từ góc nhìn người dân và doanh nghiệp, giá trị của Luật Phát triển đô thị cuối cùng phải được thể hiện bằng những thay đổi có thể cảm nhận và đo đếm. Với người dân, đó là một đô thị khang trang hơn, giao thông thuận lợi hơn, nhà ở ven sông, kênh, rạch và chung cư cũ được chỉnh trang, trật tự xây dựng được quản lý chặt chẽ, an toàn phòng cháy chữa cháy được bảo đảm tốt hơn, quyền và lợi ích hợp pháp được bảo vệ tốt hơn.

Với doanh nghiệp, thước đo trực tiếp hơn là thời gian và chi phí giảm xuống, cơ hội đầu tư mở rộng, thủ tục được rút gọn, quá trình thẩm định các dự án chiến lược được đẩy nhanh và môi trường đầu tư minh bạch, có khả năng dự báo.

Một đạo luật chỉ thực sự sống động khi những quy định trong đó bước ra khỏi văn bản và trở thành chuyển động trong đời sống kinh tế. Người dân phải thấy cơ hội nhiều hơn, doanh nghiệp phải thấy thủ tục ít hơn, công việc được xử lý nhanh hơn và niềm tin đối với môi trường đầu tư được củng cố.

Ở chiều ngược lại, đội ngũ cán bộ cũng cần một nền tảng pháp lý đủ rõ để khuyến khích tinh thần đổi mới, dám nghĩ, dám làm vì lợi ích chung. Đây là yếu tố đặc biệt quan trọng đối với TPHCM, nơi nhu cầu thử nghiệm các mô hình mới luôn đi trước yêu cầu hoàn thiện của cơ chế.

Vì vậy, trọng trách mới của TPHCM không đơn thuần là thực thi một đạo luật mới. Đó là bài kiểm tra về năng lực chuyển hóa thể chế thành tăng trưởng, chuyển quyền hạn thành trách nhiệm và chuyển lợi thế đô thị thành giá trị phát triển dài hạn.

TPHCM đã xác định ba cam kết khi được trao thêm không gian phát triển. Trước hết là phát triển nhanh nhưng phải bền vững, phấn đấu tăng trưởng hai con số và đóng góp ngày càng lớn hơn cho ngân sách, cho vùng và cho cả nước. Tiếp đó là cam kết về trách nhiệm giải trình: quyền hạn được trao đến đâu, trách nhiệm phải rõ đến đó; mọi cơ chế mới phải được kiểm tra, giám sát và đánh giá bằng kết quả cụ thể.

Cuối cùng là cam kết với người dân và doanh nghiệp: các cơ chế, chính sách mới phải nhanh chóng đi vào cuộc sống, tạo ra những thay đổi thực chất và có thể đo đếm được.

Đáng chú ý, TPHCM không chờ đến khi luật có hiệu lực mới chuẩn bị. Thành phố đã thành lập tổ chỉ đạo triển khai, huy động các sở, ban, ngành cùng chuyên gia pháp lý, quy hoạch để rà soát các nội dung thuộc thẩm quyền; HĐND và UBND TPHCM sẽ ưu tiên ban hành sớm những quy định cần thiết.

Đó cũng là điều kiện để “bệ phóng” thể chế không dừng lại ở kỳ vọng. Chặng đường phía trước đòi hỏi TPHCM phải chứng minh bằng kết quả rằng phân cấp, phân quyền có thể tạo ra quyết định nhanh hơn; nguồn lực xã hội có thể được huy động hiệu quả hơn; đô thị có thể phát triển hiện đại hơn và tăng trưởng có thể đi cùng chất lượng sống.

Trong tầm nhìn dài hạn, thành công lớn nhất của Luật Phát triển đô thị đối với TPHCM không phải là thành phố có thêm bao nhiêu cơ chế đặc thù, mà là hình thành được một phương thức phát triển mới, trong đó thể chế mở đường, hạ tầng tạo lực, doanh nghiệp cùng kiến tạo và người dân là trung tâm thụ hưởng. Khi đó, vai trò đầu tàu không chỉ được xác lập bằng quy mô kinh tế, mà bằng năng lực dẫn dắt những mô hình phát triển mới và tạo sức lan tỏa cho cả nước.