Thương mại điện tử bùng nổ gần 300.000 tỷ: Vì sao nhà bán nhỏ vẫn "ngợp thở"?

Thị trường thương mại điện tử tăng trưởng tích cực

Thị trường thương mại điện tử Việt Nam tiếp tục duy trì tốc độ tăng trưởng cao trong nửa đầu năm, nhưng phần doanh thu gia tăng đang ngày càng tập trung vào một nhóm nhỏ nền tảng và nhà bán hàng có quy mô lớn.

Theo dữ liệu từ nền tảng tổng hợp và khai thác dữ liệu Metric.vn, tổng doanh thu trên 4 sàn thương mại điện tử gồm Shopee, TikTok Shop, Lazada và Tiki trong 6 tháng đầu năm đạt khoảng 291.600 tỷ đồng, tăng 44,1% so với cùng kỳ năm trước.

Trong cùng giai đoạn, gần 2,19 tỷ sản phẩm được bán ra, tăng 13,67%. Số gian hàng phát sinh đơn hàng đạt hơn 613.800, tăng 14,11%.

Tính bình quân, mỗi ngày người tiêu dùng Việt Nam chi hơn 1.600 tỷ đồng để mua khoảng 12 triệu sản phẩm trên các nền tảng thương mại điện tử.

Những con số này phản ánh sức mua trực tuyến tiếp tục mở rộng và thương mại điện tử ngày càng trở thành một kênh tiêu dùng quan trọng. Tuy nhiên, doanh thu toàn thị trường tăng mạnh không đồng nghĩa cơ hội được chia đều cho tất cả các sàn và nhà bán hàng.

Shopee và TikTok Shop tiếp tục giữ vai trò áp đảo khi mang về hơn 280.000 tỷ đồng doanh thu, tương đương khoảng 96% tổng doanh thu của 4 nền tảng. Lazada và Tiki chỉ còn nắm khoảng 4% thị phần doanh thu.

Sự phân hóa không chỉ diễn ra giữa các sàn mà còn ngày càng rõ rệt trong chính cộng đồng người bán.

Theo Metric, trên Shopee, TikTok Shop và Lazada, nhóm gian hàng chính hãng chỉ chiếm khoảng 2,79% tổng số gian hàng nhưng tạo ra tới 34,2% doanh thu toàn thị trường.

Đáng chú ý, dù số lượng gian hàng thuộc nhóm này giảm khoảng 6% so với cùng kỳ năm trước, doanh thu vẫn tăng tới 54%.

Điều này cho thấy dòng tiền của người tiêu dùng đang dịch chuyển mạnh về các thương hiệu lớn và nhà bán chính hãng. Đây là nhóm có lợi thế rõ rệt về uy tín, nguồn cung ổn định, khả năng tham gia các chương trình giảm giá quy mô lớn và ngân sách dành cho quảng cáo.

Trong khi đó, các nhà bán nhỏ phải cạnh tranh trực tiếp về giá, tốc độ giao hàng, nội dung bán hàng và mức độ hiển thị nhưng lại không sở hữu nguồn lực tương đương.

Tăng trưởng chung của thị trường vì vậy đang che khuất một thực tế khác: doanh thu tăng nhanh nhưng lợi ích không được phân bổ đồng đều.

Phí vận hành ngày càng bào mòn biên lợi nhuận

Với nhiều nhà bán nhỏ, khó khăn lớn nhất không còn nằm ở việc tạo đơn hàng mà ở khả năng giữ lại lợi nhuận sau khi trừ các khoản chi phí.

Chi phí bán hàng trên sàn hiện bao gồm nhiều lớp, từ phí cố định, phí thanh toán, phí dịch vụ, chiết khấu khuyến mại đến quảng cáo, vận chuyển, hoàn hàng và hoa hồng tiếp thị liên kết.

Thời gian qua, Shopee và TikTok Shop đã đồng loạt điều chỉnh biểu phí đối với nhiều ngành hàng.

Theo tổng hợp của Metric, trên Shopee, mức phí cố định của một số nhóm sản phẩm chăm sóc sức khỏe đã được nâng lên khoảng 16-17%, trong khi nhóm phụ kiện điện tử ở mức khoảng 15%.

TikTok Shop cũng áp dụng biểu phí hoa hồng mới cho nhiều ngành hàng như thời trang, mẹ và bé.

Với những sản phẩm có biên lợi nhuận thấp, mức tăng phí chỉ vài điểm phần trăm cũng có thể ảnh hưởng đáng kể đến hiệu quả kinh doanh. Người bán buộc phải lựa chọn giữa tăng giá, cắt giảm khuyến mại hoặc chấp nhận lợi nhuận mỏng hơn.

Việc tăng giá lại không dễ thực hiện bởi khách hàng trên sàn có xu hướng so sánh giá rất nhanh. Trong khi đó, nếu giảm ngân sách quảng cáo hoặc khuyến mại, gian hàng có nguy cơ mất lượt hiển thị và đơn hàng vào tay đối thủ.

Đây là vòng xoáy khiến nhiều nhà bán phụ thuộc ngày càng lớn vào nền tảng.

Sau phản ánh của cộng đồng người bán, Ủy ban Cạnh tranh Quốc gia đã yêu cầu các nền tảng cung cấp thông tin để đánh giá tác động. Cơ quan này cũng đề nghị Shopee rà soát và chưa triển khai một số chính sách phí mới trong thời gian xem xét.

Động thái trên cho thấy câu chuyện biểu phí trên các nền tảng không còn chỉ là quan hệ thương mại giữa sàn và người bán, mà đã trở thành vấn đề cần được đánh giá dưới góc độ cạnh tranh và quyền lợi của các bên tham gia thị trường.

Thích ứng chính sách thuế mới

Bên cạnh chi phí vận hành, năm nay cũng đánh dấu nhiều thay đổi đáng chú ý trong quản lý thuế đối với hoạt động kinh doanh trên các nền tảng thương mại điện tử.

Tại buổi giải đáp về chính sách thuế mới, ông Mai Sơn, Phó Cục trưởng Cục Thuế, cho biết cơ quan thuế đã ghi nhận những khó khăn mà hộ và cá nhân kinh doanh gặp phải trong quá trình thực hiện nghĩa vụ thuế.

Một trong những vấn đề được người bán quan tâm là cách xử lý đối với đơn hàng bị hủy hoặc hoàn trả.

Theo ông Sơn, dữ liệu dòng tiền, dữ liệu giao dịch trên sàn và hóa đơn điện tử có giá trị pháp lý khác nhau. Dữ liệu do nền tảng cung cấp hiện chưa thể thay thế hoàn toàn hóa đơn điện tử.

Tuy nhiên, định hướng của cơ quan quản lý là một dữ liệu phát sinh có thể được sử dụng cho nhiều mục đích, từ xác định doanh thu, chi phí, nghĩa vụ thuế đến hỗ trợ kê khai và lập hóa đơn.

Theo định hướng được lãnh đạo Cục Thuế chia sẻ, từ một giao dịch phát sinh, cơ quan thuế sẽ hỗ trợ xác định doanh thu, chi phí và nghĩa vụ thuế, đồng thời tạo các tờ khai gợi ý để hộ và cá nhân kinh doanh không phải thực hiện toàn bộ quy trình theo cách thủ công.

Về nghĩa vụ xuất hóa đơn, chính sách cũng đã có điều chỉnh để phù hợp hơn với đặc thù giao dịch trên sàn.

Đối với các đơn hàng chưa được xác nhận giao dịch thành công, bao gồm đơn hủy hoặc đơn hoàn trả, người bán chưa phải xuất hóa đơn. Chỉ khi giao dịch được xác nhận hoàn tất mới phát sinh nghĩa vụ này.

Đây là thay đổi cần thiết bởi tỷ lệ hoàn, hủy đơn trên thương mại điện tử thường cao hơn so với bán hàng trực tiếp. Nếu nghĩa vụ thuế và hóa đơn được xác định ngay từ thời điểm phát sinh đơn hàng, người bán có thể phải xử lý nhiều giao dịch chưa thực sự tạo ra doanh thu.

Dù vậy, việc chuẩn hóa dữ liệu và thực hiện các quy định mới vẫn đòi hỏi người bán phải nâng cấp quy trình quản lý, kế toán và theo dõi đơn hàng.

Đối với các doanh nghiệp lớn, đây có thể chỉ là bài toán kỹ thuật. Nhưng với hộ kinh doanh nhỏ, việc làm quen với hóa đơn điện tử, kê khai doanh thu và đối soát dữ liệu vẫn là một thách thức đáng kể.