Rủi ro dễ nhận thấy nhất đối với doanh nghiệp vừa và nhỏ nằm ở sự không tương thích giữa kỳ hạn nguồn vốn và nhu cầu sử dụng vốn. Tín dụng ngân hàng chủ yếu mang tính ngắn và trung hạn, trong khi các mục tiêu cốt lõi của DNNVV là đầu tư công nghệ, mở rộng sản xuất, chuyển đổi số, xây dựng thương hiệu lại đòi hỏi nguồn vốn dài hạn và ổn định.

Sự không tương thích này khiến nhiều doanh nghiệp rơi vào trạng thái căng thẳng dòng tiền kéo dài. Doanh nghiệp buộc phải xoay vòng vốn liên tục, tái cấp vốn nhiều lần hoặc sử dụng vốn ngắn hạn cho các kế hoạch dài hạn. Trong điều kiện thuận lợi, mô hình này có thể vận hành tạm thời, nhưng khi môi trường kinh tế thay đổi, những điểm yếu nhanh chóng bộc lộ.

Phụ thuộc vào tín dụng ngân hàng cũng đồng nghĩa với việc DNNVV phải chấp nhận chi phí vốn biến động mạnh. Lãi suất vay chịu tác động trực tiếp từ chính sách tiền tệ và thanh khoản hệ thống. Khi lãi suất tăng hoặc tín dụng bị siết chặt, doanh nghiệp gần như không có phương án thay thế. Thực tế cho thấy, không ít DNNVV vẫn hoạt động ổn định về mặt kinh doanh nhưng gặp khó khăn nghiêm trọng chỉ vì chi phí tài chính tăng nhanh hoặc không tiếp cận được vốn vay mới.

Ở góc nhìn này, GS.TS Mạc Quốc Anh cho rằng, việc phụ thuộc vào tín dụng ngân hàng khiến mối quan hệ tài chính của DNNVV bị thu hẹp trong khuôn khổ “vay - trả”, thay vì trở thành quá trình chia sẻ rủi ro và đồng hành phát triển. Khi nguồn vốn chủ yếu đến từ ngân hàng, doanh nghiệp buộc phải tối ưu để đáp ứng điều kiện tín dụng, hơn là tối ưu cho chiến lược tăng trưởng dài hạn.

Theo Phó Chủ tịch Hiệp hội DNNVV TP Hà Nội, điều này lý giải vì sao nhiều DNNVV duy trì được hoạt động sản xuất - kinh doanh ổn định, nhưng lại khó bứt phá về quy mô hay năng suất. Việc thiếu vắng các nguồn vốn dài hạn từ thị trường vốn khiến doanh nghiệp không đủ dư địa để đầu tư chiều sâu, nâng cấp quản trị hoặc chấp nhận những khoản đầu tư có thời gian hoàn vốn dài.

Một hệ quả khác của việc phụ thuộc vào tín dụng ngân hàng là cách tiếp cận vốn của DNNVV thường dựa nhiều vào tài sản đảm bảo, thay vì hiệu quả hoạt động hay triển vọng tăng trưởng. Điều này vô hình trung làm suy yếu động lực nâng cấp quản trị và minh bạch tài chính.

Khi khả năng vay vốn gắn chặt với giá trị tài sản thế chấp, doanh nghiệp có xu hướng ưu tiên tích lũy tài sản hữu hình hơn là đầu tư vào quản trị, công nghệ hay mô hình kinh doanh dài hạn. Trong khi đó, chính những yếu tố này mới là nền tảng để doanh nghiệp phát triển bền vững và đủ điều kiện tiếp cận thị trường vốn trong tương lai.

Về dài hạn, cấu trúc tài chính như vậy không chỉ kìm hãm sự trưởng thành của DNNVV, mà còn khiến khoảng cách giữa khu vực doanh nghiệp nhỏ và thị trường vốn ngày càng khó thu hẹp.

Ở tầm vĩ mô, sự phụ thuộc quá mức của DNNVV vào tín dụng ngân hàng tạo ra áp lực không nhỏ cho hệ thống tài chính. Khi một khu vực doanh nghiệp chiếm tỷ trọng lớn về số lượng cùng dựa vào một kênh vốn duy nhất, rủi ro hệ thống sẽ gia tăng mỗi khi chu kỳ kinh tế đảo chiều.

Trong các giai đoạn khó khăn, nợ xấu có xu hướng tăng, buộc ngân hàng phải thận trọng hơn với tín dụng. Điều này lại tác động ngược trở lại khu vực DNNVV - nhóm thường chịu ảnh hưởng sớm và mạnh nhất. Vòng xoáy này có thể làm trầm trọng thêm các cú sốc kinh tế, thay vì giúp phân tán và hấp thụ rủi ro như một cấu trúc tài chính cân bằng cần có.

Một hệ thống tài chính lành mạnh đòi hỏi sự chia sẻ rủi ro giữa nhiều chủ thể: ngân hàng, nhà đầu tư trên thị trường vốn và bản thân doanh nghiệp. Khi thị trường vốn chưa tham gia đầy đủ vào quá trình này, gánh nặng rủi ro dồn quá nhiều lên hệ thống ngân hàng.

Theo GS.TS Mạc Quốc Anh, việc tiếp tục coi mở rộng tín dụng ngân hàng là giải pháp chủ đạo cho DNNVV chỉ mang tính ngắn hạn. Nhiều doanh nghiệp có mô hình kinh doanh tốt, thị trường ổn định, nhưng thiếu nguồn vốn dài hạn để đầu tư chiều sâu, buộc phải chấp nhận tăng trưởng chậm hoặc bỏ lỡ cơ hội.

Bài toán đặt ra không phải là làm thế nào để DNNVV vay được nhiều hơn, mà là làm thế nào để doanh nghiệp có thêm lựa chọn vốn. Khi doanh nghiệp có thể tiếp cận vốn chủ sở hữu, trái phiếu dài hạn hoặc các quỹ đầu tư, áp lực lên tín dụng ngân hàng sẽ giảm, đồng thời cấu trúc tài chính trở nên cân bằng hơn.

Khi thị trường vốn chưa được tổ chức theo hướng phân tầng, thiếu các cơ chế trung gian và chia sẻ rủi ro, DNNVV vẫn buộc phải dựa vào kênh vốn quen thuộc dù không tối ưu. Giải quyết vấn đề này đòi hỏi những cải cách mang tính cấu trúc, thay vì các biện pháp ngắn hạn.

Chỉ khi thị trường vốn thực sự mở ra con đường tiếp cận phù hợp cho DNNVV, mối quan hệ giữa doanh nghiệp - ngân hàng - nhà đầu tư mới có thể chuyển từ phụ thuộc sang bổ trợ, tạo nền tảng cho một cấu trúc tài chính cân bằng và bền vững hơn.