Thực tế, nhiều DNNVV hiện nay còn hạn chế về quản trị tài chính và tính minh bạch. Báo cáo tài chính chưa chuẩn hóa, hệ thống kế toán mang tính đối phó, chiến lược kinh doanh ngắn hạn và phụ thuộc nhiều vào chủ doanh nghiệp là những đặc điểm phổ biến. Trong bối cảnh đó, việc thuyết phục nhà đầu tư bỏ vốn dài hạn là một thách thức không nhỏ.

Tuy nhiên, nếu chỉ dừng lại ở việc “quy trách nhiệm” cho doanh nghiệp, sẽ bỏ qua một thực tế quan trọng: năng lực nội tại của DNNVV không hình thành một cách độc lập, mà chịu tác động mạnh từ môi trường kinh doanh. Trong nhiều năm, môi trường kinh doanh và cấu trúc tài chính của nền kinh tế chưa tạo ra đủ động lực để DNNVV đầu tư nghiêm túc cho quản trị, minh bạch và chuẩn mực dài hạn.

Khi nguồn vốn chủ yếu đến từ tín dụng ngân hàng - nơi tài sản đảm bảo thường được coi trọng hơn chất lượng quản trị thì việc doanh nghiệp chậm nâng cấp năng lực là điều có thể lý giải. Nói cách khác, điểm yếu của DNNVV phần nào là hệ quả của cách phân bổ nguồn lực trong nền kinh tế, chứ không đơn thuần là vấn đề ý thức hay năng lực chủ quan.

Nếu năng lực doanh nghiệp chỉ là điều kiện cần, thì cấu trúc thị trường vốn mới là điều kiện đủ quyết định khả năng tiếp cận vốn của DNNVV. Thị trường vốn Việt Nam hiện nay vẫn mang tính “một tầng”, tập trung chủ yếu vào sàn niêm yết chính thức với tiêu chuẩn cao và cơ chế giám sát chặt chẽ.

Trong khi đó, khoảng trống lớn nhất lại nằm ở các phân khúc trung gian - nơi doanh nghiệp chưa đủ điều kiện niêm yết nhưng đã vượt khỏi quy mô siêu nhỏ. Thiếu vắng các “bậc thang” này khiến DNNVV phải đối mặt với một khoảng cách quá lớn giữa thực trạng năng lực và yêu cầu của thị trường vốn chính thức.

Ở các thị trường phát triển, cấu trúc phân tầng cho phép doanh nghiệp từng bước tiếp cận vốn: từ các quỹ đầu tư mạo hiểm, quỹ đầu tư tư nhân, đến các sàn dành cho doanh nghiệp tăng trưởng, trước khi tiến lên sàn niêm yết chính thức. Mỗi tầng nấc đi kèm với tiêu chuẩn phù hợp và cơ chế giám sát tương ứng, giúp doanh nghiệp học cách minh bạch và chuyên nghiệp hóa theo lộ trình.

Ngược lại, tại Việt Nam, khi không có “làn riêng” cho DNNVV, thị trường vốn vô hình trung trở thành sân chơi của số ít doanh nghiệp đã đạt quy mô lớn, trong khi phần đông doanh nghiệp bị bỏ lại phía sau.

Bên cạnh cấu trúc thị trường, khuôn khổ chính sách cũng là một điểm nghẽn mang tính dài hạn. Các chính sách phát triển thị trường vốn thời gian qua chủ yếu tập trung vào mục tiêu ổn định hệ thống, kiểm soát rủi ro và xử lý các tồn tại sau những giai đoạn biến động mạnh. Đây là yêu cầu cần thiết để bảo vệ nhà đầu tư và giữ vững niềm tin thị trường.

Tuy nhiên, trong quá trình đó, một chiến lược riêng và nhất quán cho DNNVV vẫn còn thiếu vắng. Các cơ chế như bảo lãnh phát hành có chọn lọc, chia sẻ rủi ro giữa nhà nước và khu vực tư nhân, ưu đãi thuế cho đầu tư dài hạn vào DNNVV hay khung pháp lý riêng cho các mô hình huy động vốn mới vẫn chưa được triển khai một cách đồng bộ.

Khi chính sách chưa tạo được “hành lang an toàn” cho cả doanh nghiệp và nhà đầu tư, tâm lý dè dặt là điều khó tránh khỏi. DNNVV ngại tiếp cận thị trường vốn vì rủi ro pháp lý và chi phí tuân thủ, trong khi nhà đầu tư e ngại vì thiếu cơ chế bảo vệ và thông tin đáng tin cậy.

Theo GS.TS Mạc Quốc Anh - Phó Chủ tịch kiêm Tổng Thư ký Hiệp hội DNNVV TP Hà Nội, một trong những vấn đề lớn nhất hiện nay là thị trường vốn chưa được thiết kế phù hợp với đặc thù của khu vực doanh nghiệp vừa và nhỏ. DNNVV không thiếu nhu cầu vốn, nhưng thiếu con đường tiếp cận phù hợp và bền vững.

Thực tế cho thấy, nhiều doanh nghiệp có mô hình kinh doanh tốt, thị trường ổn định và tiềm năng tăng trưởng dài hạn, nhưng vẫn phải phụ thuộc gần như hoàn toàn vào tín dụng ngân hàng. Khi điều kiện vay vốn bị siết chặt hoặc lãi suất biến động, doanh nghiệp lập tức gặp khó khăn, trong khi các kênh huy động vốn dài hạn lại không sẵn sàng để thay thế.

Quan điểm này cho thấy vấn đề không nằm ở chỗ DNNVV “không muốn lớn”, mà ở chỗ thị trường vốn chưa thực sự mở ra con đường để doanh nghiệp lớn lên một cách an toàn và bền vững.

Nếu chỉ yêu cầu doanh nghiệp tự nâng cấp để đáp ứng các tiêu chuẩn hiện hữu, mà không cải cách cấu trúc thị trường và chính sách, điểm nghẽn sẽ tiếp tục tồn tại. Ngược lại, nếu thị trường vốn được thiết kế lại theo hướng phân tầng rõ ràng, có cơ chế chia sẻ rủi ro và hỗ trợ phù hợp, năng lực nội tại của DNNVV sẽ được kích hoạt và cải thiện theo hướng tự nhiên hơn.

Trong bối cảnh nền kinh tế bước vào giai đoạn phát triển mới, câu hỏi đặt ra không chỉ là làm thế nào để DNNVV tiếp cận được thị trường vốn, mà còn là liệu thị trường vốn có sẵn sàng thay đổi để đồng hành cùng khu vực doanh nghiệp này hay không?