Ngôi chùa hơn 1.000 năm tuổi bên sông Lam: Lưu giữ tượng “đầu người đội Phật” có tạo hình hiếm gặp

Bên dòng sông Lam của xứ Nghệ có một ngôi chùa cổ tồn tại hơn một thiên niên kỷ, gắn với những câu chuyện dân gian về Uy Minh Vương Lý Nhật Quang và hiện vẫn lưu giữ nhiều hiện vật quý.

Đó là chùa Bà Bụt, còn được gọi là Tiên Tích Tự, tọa lạc tại thôn Thượng Thọ, xã Bạch Ngọc, tỉnh Nghệ An. Chùa nằm trong thế lưng tựa núi, phía trước hướng ra sông Lam, tạo nên không gian thanh tịnh giữa cảnh quan sông núi.

Điểm đặc biệt khiến ngôi chùa thu hút sự chú ý là pho tượng cổ được gọi bằng cái tên khá lạ - tượng “đầu người đội Phật”. Hiện vật được cho là có niên đại hơn 1.000 năm, sở hữu tạo hình hiếm gặp và được nhà chùa bảo vệ nghiêm ngặt.

Ngôi chùa cổ bên sông Lam gắn với truyền thuyết Lý Nhật Quang

Theo Đại đức Thích Minh Luận, trụ trì chùa Bà Bụt, lịch sử của ngôi chùa gắn với truyền thuyết về Uy Minh Vương Lý Nhật Quang, người có nhiều dấu ấn với vùng đất xứ Nghệ.

Tương truyền, trong một lần đi đánh giặc, Lý Nhật Quang bị thương. Trên đường trở về, khi tới vùng đất Bạch Đường thuộc thôn Thượng Thọ ngày nay, ông gặp một bà tiên ẩn mình trong hình dáng cô hàng nước.

Người này chỉ dẫn rằng Quả Sơn là vùng linh địa, ông có thể tới đó để hóa thân. Lý Nhật Quang nghe theo và khi đến đất Quả Sơn thì hóa.

Để tưởng nhớ công lao của ông, người dân địa phương sau đó lập đền thờ, gọi là đền Quả Sơn, quanh năm hương khói. Còn tại nơi bà tiên được cho là từng xuất hiện, người dân dựng nên chùa Bà Bụt. Hai địa điểm tâm linh hiện nằm cách nhau khoảng 5km.

Trải qua hơn một thiên niên kỷ cùng nhiều lần trùng tu, chùa Bà Bụt ngày nay có diện tích hơn 2.100m2. Quần thể gồm chùa cổ, nhà Mẫu, nhà thờ bảy gian cùng nhiều công trình phụ trợ.

Không gian bên trong chùa còn lưu giữ hệ thống tượng cổ bằng gỗ với nhiều kích thước, hình dáng khác nhau, trong đó nhiều pho được sơn son thếp vàng.

Trong thời kỳ chiến tranh, một số tượng từ những ngôi chùa lân cận cũng được đưa về Bà Bụt để bảo vệ. Nhờ đó, hệ thống tượng thờ tại đây ngày càng phong phú, đồng thời trở thành một phần đáng chú ý trong không gian văn hóa, tín ngưỡng của ngôi chùa cổ.

Tuy nhiên, đặc biệt nhất vẫn là hai câu đối cổ và pho tượng “đầu người đội Phật”. Theo trụ trì chùa, đây là những hiện vật được cho là còn lại từ thuở sơ khai, có tuổi đời hơn một thiên niên kỷ.

Pho tượng hơn 1.000 năm tuổi có tạo hình hiếm gặp

Pho tượng cổ được đặt tại vị trí trang trọng bên trong gian chùa cổ. Điều thú vị là nếu chỉ đứng từ bên ngoài, du khách khó có thể nhìn thấy đầy đủ chi tiết đặc biệt nhất của tác phẩm.

Nguyên nhân là hình “đầu người” nằm khá thấp, ngay phía dưới đài sen của tượng Phật Bà và bị che khuất bởi các lớp tượng phía trước. Chỉ khi bước sâu hơn vào không gian thờ tự, hình dáng độc đáo của pho tượng mới dần hiện ra.

Phía trên là tượng Phật Bà với khuôn mặt hiền từ, phúc hậu. Pho tượng có hệ thống cánh tay được tạo tác cầu kỳ, mềm mại. Trong đó, tám cánh tay giơ cao, hai tay bắt ấn ở phía trước, tạo nên dáng vẻ trang nghiêm.

Phần chân tượng được đặt trên đài sen, hình ảnh vốn mang ý nghĩa về sự thanh tịnh trong Phật giáo. Nhưng chi tiết khiến pho tượng trở nên khác biệt lại nằm ngay bên dưới.

Phía dưới đài sen xuất hiện hình một “đầu người” có khuôn mặt dữ tợn, đi kèm hai cánh tay đưa lên như đang chống đỡ toàn bộ đài sen và tượng Phật phía trên.

Sự đối lập giữa khuôn mặt từ bi của Phật Bà ở phía trên và hình tượng dữ tợn phía dưới tạo nên một bố cục đặc biệt. Chi tiết này được gắn với những quan niệm dân gian về thiện - ác, đồng thời khiến pho tượng trở thành một trong những hiện vật đáng chú ý nhất tại chùa Bà Bụt.

Sau hơn 1.000 năm, việc pho tượng vẫn được lưu giữ tại ngôi chùa cổ bên sông Lam càng làm tăng thêm giá trị của hiện vật.

Để bảo đảm an toàn, các hiện vật cổ trong chùa, đặc biệt là pho tượng “đầu người đội Phật”, được bảo quản khá nghiêm ngặt. Không gian thờ tự thường đóng kín và chỉ mở vào những dịp lễ quan trọng.

Không chỉ có pho tượng cổ, chùa Bà Bụt còn là nơi diễn ra một nghi lễ truyền thống gắn với câu chuyện về Uy Minh Vương Lý Nhật Quang.

Hằng năm, vào ngày 20-21 tháng Giêng âm lịch, đông đảo người dân và du khách thập phương tìm về chùa để lễ bái. Đây cũng là thời điểm diễn ra lễ Hạ Linh nhằm tạ ơn Bà Bụt.

Điểm đặc biệt của nghi lễ là sự kết nối giữa chùa Bà Bụt và đền Quả Sơn - hai địa điểm cách nhau khoảng 5km nhưng cùng xuất hiện trong câu chuyện được lưu truyền về Lý Nhật Quang.

Nghi lễ bắt đầu tại đền Quả Sơn với lễ xuất thần. Sau đó, đoàn rước thực hiện cả rước bộ và rước thủy, đưa di tượng Lý Nhật Quang về chùa Bà Bụt.

Khi đoàn rước tới chùa, lễ tạ được tiến hành trang nghiêm với sự tham dự của người dân, các bô lão và chức sắc trong làng. Hoạt động này không chỉ mang ý nghĩa tín ngưỡng mà còn góp phần duy trì một nét sinh hoạt văn hóa đã gắn bó lâu đời với cộng đồng địa phương.

Nằm bên dòng Lam, chùa Bà Bụt ngày nay không phải là một điểm đến gây ấn tượng bởi quy mô đồ sộ. Giá trị đặc biệt của nơi đây nằm ở lịch sử hơn một thiên niên kỷ, những truyền thuyết gắn với vùng đất xứ Nghệ và hệ thống hiện vật cổ vẫn được gìn giữ.

Trong đó, pho tượng “đầu người đội Phật” với tạo hình khác lạ là điểm nhấn khó tìm thấy ở những chuyến tham quan thông thường.

Với du khách yêu thích lịch sử, văn hóa và những công trình tâm linh cổ, ngôi chùa hơn 1.000 năm tuổi bên dòng sông Lam là một địa điểm đáng để khám phá khi đến Nghệ An.