Có một kiểu sai rất thường gặp trong làm ăn: thấy người khác làm được, mình cũng muốn làm theo ngay. Thấy một ngành đang nóng, một mô hình đang lên, một mặt hàng đang bán tốt, lập tức nghĩ rằng cơ hội đó cũng dành cho mình. Cảm giác ấy rất tự nhiên. Bởi trên thương trường, khi nhìn người khác có kết quả, ai cũng dễ nảy ra ý nghĩ: nếu họ làm được, mình cũng có thể làm được.

Người xưa nhìn rất rõ tâm lý này nên mới đúc kết câu “Thấy người ta ăn khoai cũng vác mai đi đào”. Nghe qua thì vui, nhưng nghĩ kỹ lại rất thấm. Thấy người khác đào được khoai không có nghĩa là chỗ đất trước mặt mình cũng có khoai. Càng không có nghĩa là chỉ cần cầm mai lên là sẽ có kết quả giống họ.

Làm ăn cũng vậy. Cùng một mô hình, người này thành công chưa chắc người khác đã thành công. Cùng một thị trường, người này kiếm được tiền chưa chắc người khác bước vào còn có cửa. Sự khác biệt nằm ở thời điểm, năng lực, nguồn lực, hiểu biết và cả chỗ đứng của mỗi người.

Sai lầm của việc chạy theo đám đông là nó khiến con người nhầm giữa cơ hội thật và cảm giác cơ hội. Một ngành đang được nhắc nhiều không có nghĩa là vẫn còn dễ ăn. Một mô hình đang tạo tiếng vang không có nghĩa là ai vào sau cũng hưởng lợi. Nhiều khi, phần ngon nhất đã thuộc về người đi trước, còn người đến sau chỉ nhìn thấy bề nổi của thành công mà không thấy hết cái giá đã phải trả, cũng như độ khó của chặng đường phía trước.

Trong kinh doanh hiện đại, kiểu “vác mai đi đào” này xuất hiện rất nhiều. Thấy người khác mở chuỗi là mình cũng muốn mở chuỗi. Thấy một mặt hàng bán qua mạng đang tốt là mình cũng lao vào bán. Thấy ngành nào được dòng tiền chú ý là lập tức tìm cách chen chân. Ban đầu, sự nhanh nhạy ấy có thể tạo cảm giác năng động. Nhưng nếu chỉ làm vì người khác đang làm, không hiểu rõ mình có lợi thế gì, biết gì về cuộc chơi đó, chịu được rủi ro tới đâu, thì rất dễ biến sự nhanh nhạy thành hấp tấp.

Người làm ăn bền thường không phản ứng với cơ hội chỉ bằng cảm xúc. Họ nhìn người khác thành công, nhưng không vội bắt chước. Họ sẽ hỏi kỹ hơn: người kia thắng nhờ điều gì, nhờ thời điểm hay nhờ năng lực lõi, thị trường đó còn dư địa hay đã chật, mô hình ấy có hợp với mình không, và quan trọng nhất là nếu bước vào thì mình có chỗ đứng nào riêng. Không trả lời được những câu đó mà vẫn lao vào, rất dễ rơi vào cảnh mất tiền, mất thời gian, thậm chí mất luôn phần nghề mình đang làm ổn.

Câu nói của người xưa còn nhắc về một điểm rất quan trọng: không phải cứ cơ hội ở đâu sáng là mình phải chạy sang đó. Trong làm ăn, cái hợp với mình mới đáng giá. Có những người thành công vì họ đã bám một nghề đủ lâu, hiểu khách hàng đủ sâu, có hệ thống đủ vững. Người đến sau chỉ nhìn thấy phần quả ngọt mà quên mất phần gốc rễ ấy. Kết quả là họ sao chép phần hình thức nhưng không có được phần nền bên dưới. Mô hình có thể giống, nhưng lực đỡ thì hoàn toàn khác.

Điều này càng đúng với doanh nghiệp nhỏ và vừa. Nguồn lực đã hạn chế thì càng không thể đuổi theo mọi xu hướng. Mỗi lần đổi hướng, mỗi lần thử một mô hình mới, mỗi lần lao vào một ngành đang nóng đều tốn chi phí, tốn thời gian, tốn sự tập trung. Nếu liên tục chạy theo người khác, doanh nghiệp rất dễ rơi vào cảnh cái cũ chưa chắc, cái mới chưa thành. Nhìn bên ngoài thì luôn bận rộn, luôn chuyển động, nhưng bên trong lại không tích lũy được lợi thế nào thật sự rõ nét.

Trong đầu tư, câu này lại càng đúng. Không ít người mua cổ phiếu chỉ vì thấy người khác có lãi. Nghe bạn bè nhắc nhiều, thấy diễn đàn bàn sôi nổi, thấy một nhóm ngành tăng mạnh là lập tức xuống tiền. Kiểu đầu tư ấy không dựa trên hiểu biết về doanh nghiệp, mà dựa trên nỗi sợ bị bỏ lỡ. Khi thị trường thuận, họ có thể vẫn kiếm được tiền một vài lần. Nhưng về lâu dài, nếu cứ thấy người khác “ăn khoai” là mình “vác mai đi đào”, tài khoản rất dễ bị kéo đi bởi cảm xúc thay vì nguyên tắc.

Người xưa không dạy con người thờ ơ với cái mới. Họ chỉ nhắc phải có cái đầu tỉnh. Thấy cái gì tốt thì học cách người ta làm, học tư duy, học cách chuẩn bị, học cách chọn thời điểm. Nhưng học để hiểu không giống với lao vào sao chép. Người khôn nhìn thành công của người khác để soi lại mình, chứ không để đánh mất đường đi của mình. Bởi suy cho cùng, thương trường không thưởng cho người chạy nhanh theo đám đông, mà thưởng cho người hiểu mình nên đi đâu và vì sao mình đi đường đó.

Ngẫm cho cùng, “Thấy người ta ăn khoai cũng vác mai đi đào” là lời cảnh báo rất đúng với thời buổi hôm nay, khi xu hướng lên nhanh và tâm lý đám đông lan rất mạnh. Trên thương trường, không thiếu cơ hội, nhưng cơ hội phù hợp mới là thứ đáng theo. Còn nếu chỉ thấy người khác có kết quả mà lập tức bê nguyên con đường của họ về cho mình, rất dễ đến lúc đào mãi không thấy khoai, chỉ thấy mình đã lỡ mất khá nhiều thứ đáng giá hơn trên phần đất vốn thuộc về mình.