Có những người làm ăn không hẳn kém, nhưng đường đi cứ gập ghềnh. Đổi mô hình, đổi cách bán, đổi thị trường, thậm chí làm việc chăm hơn trước mà kết quả vẫn không như mong muốn. Nhiều lúc, vấn đề không nằm ở chỗ họ thiếu cố gắng, mà ở chỗ họ đang đứng sai chỗ.

Người xưa có một câu rất giản dị: “Chọn bạn mà chơi, chọn nơi mà ở”. Nghe qua là chuyện sống ở đời, nhưng đem vào thương trường lại rất đúng. Bởi làm ăn chưa bao giờ chỉ là câu chuyện của riêng một cá nhân. Nó phụ thuộc vào người mình đi cùng, nơi mình hiện diện, môi trường mình chọn để phát triển và hệ giá trị mình chấp nhận gắn bó.

Trong kinh doanh, có những quyết định tưởng nhỏ nhưng ảnh hưởng rất dài. Chọn đối tác nào. Chọn khách hàng nào. Chọn thị trường nào. Chọn nhóm người nào để cùng làm. Nhiều khi, chỉ một lựa chọn sai ở đầu đường là đủ để kéo theo hàng loạt vất vả về sau. Người giỏi đến đâu mà đi cùng người không cùng chuẩn mực, sớm muộn cũng mệt. Doanh nghiệp có sản phẩm tốt đến đâu mà đặt vào môi trường không phù hợp, cũng khó lớn như kỳ vọng.

Người xưa nhấn vào chữ “chọn” vì họ hiểu một điều: không phải hoàn cảnh nào cũng nên gắn bó, không phải mối quan hệ nào cũng nên giữ bằng được. Có những nơi giúp mình lớn lên. Cũng có những nơi khiến mình hao mòn. Có những người đồng hành càng đi cùng càng mở rộng đường. Nhưng cũng có những người kéo mình vào những cuộc tính toán ngắn hạn, những cách làm thiếu chuẩn, những mối lợi tưởng ngon mà hậu quả để lại rất lâu.

Thương trường hiện đại càng làm bài học ấy rõ hơn. Nhiều doanh nghiệp nhỏ thất bại không phải vì sản phẩm không có chỗ đứng, mà vì chọn sai hệ sinh thái để tham gia. Họ bước vào một cuộc chơi mà luật ngầm quá khắc nghiệt, cạnh tranh quá lệch hoặc biên lợi nhuận quá mỏng so với sức chịu đựng của mình. Có nơi cứ tưởng chen vào được là sẽ có cơ hội, nhưng càng làm càng thấy mình chỉ đang tiêu hao sức lực để tồn tại trong một mặt bằng không phù hợp.

Với người làm ăn, “chọn nơi mà ở” không chỉ là địa điểm vật lý. Đó còn là việc chọn phân khúc nào để bám, chọn kiểu khách hàng nào để phục vụ, chọn chuẩn mực nào để xây thương hiệu. Một cửa hàng có thể bán được nhiều thứ, nhưng nếu không rõ mình thuộc phân khúc nào thì rất khó tạo dấu ấn. Một doanh nghiệp có thể nhận nhiều loại đơn hàng, nhưng nếu cái gì cũng nhận thì dễ bị kéo ra khỏi phần sở trường của mình. Đứng đúng chỗ là khi môi trường quanh mình giúp năng lực được phát huy, chứ không phải ngày nào cũng phải gồng lên để chống chọi với sự lệch pha.

“Chọn bạn mà chơi” lại càng quan trọng. Trong kinh doanh, bạn ở đây có thể là người góp vốn, cộng sự, đối tác, nhà cung cấp, thậm chí là nhóm khách hàng chủ lực. Người đồng hành tốt không chỉ đem đến cơ hội, mà còn giúp mình giữ được nhịp đúng. Họ không đẩy mình vào thế phải đánh đổi nguyên tắc chỉ để lấy lợi gần. Họ giúp mình đi xa hơn mà không phải trả giá bằng uy tín. Ngược lại, chỉ cần đi cùng sai người, doanh nghiệp rất dễ bị cuốn vào những lựa chọn lệch chuẩn, lúc đầu có thể tưởng là nhanh, nhưng về sau mới thấy cái giá phải trả quá lớn.

Người làm ăn lâu năm thường rất kỹ ở chuyện chọn người. Họ không dễ bị thuyết phục chỉ bằng lời hứa về lợi nhuận. Họ nhìn vào cách đối phương xử sự lúc khó, cách giữ lời, cách chia lợi ích và cách họ đối đãi với những người đi trước. Bởi ai cũng có thể tử tế khi mọi chuyện đang thuận. Nhưng khi áp lực xuất hiện, bản chất thật mới lộ ra. Chọn bạn mà chơi, suy cho cùng, là chọn một kiểu đường mình sẽ đi.

Trong đầu tư, bài học này cũng không khác. Nhà đầu tư nhiều khi không sai ở chỗ thiếu thông tin, mà sai ở chỗ đứng trong một môi trường quá nhiễu. Nghe quá nhiều lời khuyên ngắn hạn, đi cùng quá nhiều kỳ vọng nóng, bị cuốn vào những cộng đồng chỉ thích kể chuyện thắng nhanh. Ở trong môi trường như vậy lâu dần, cách ra quyết định cũng méo đi. Người ta không còn nhìn doanh nghiệp bằng giá trị thật, mà chỉ nhìn bằng khả năng tăng nhanh hay chậm. Chọn đúng “nơi ở” cho tư duy đầu tư vì thế cũng là một cách giữ mình.

Điều sâu sắc ở câu nói của người xưa là họ không bảo con người phải đi đâu xa mới thành công. Họ chỉ nhắc phải đứng đúng chỗ và đi cùng đúng người. Bởi rất nhiều thất bại không bắt đầu từ năng lực yếu, mà từ việc đặt năng lực ấy vào sai bối cảnh. Một hạt giống tốt nhưng gieo vào đất xấu thì cũng khó nảy mạnh. Một người có nghề nhưng ở trong môi trường không trọng nghề, sớm muộn cũng mòn lòng. Một doanh nghiệp giữ chuẩn nhưng đi cùng những mắt xích chỉ nghĩ lợi gần, rất khó bền.

Ngẫm cho cùng, làm ăn bền không phải chỉ là cố hơn người khác. Nó còn là chọn đúng chỗ để nỗ lực của mình có ý nghĩa. Người xưa nói ít mà trúng là vì vậy. Trên thương trường, đứng đúng nơi, đi cùng đúng người, đôi khi còn quan trọng chẳng kém chuyện mình giỏi đến đâu. Bởi khi chỗ đứng đã đúng, đường sẽ mở ra dễ hơn. Còn nếu ngay từ đầu đã chọn sai môi trường và sai người đồng hành, càng cố nhiều khi chỉ càng thêm mỏi.