Làm ăn có một cái bẫy rất quen mà nhiều người không nhận ra ngay. Khi đang đi một con đường, họ luôn thấy con đường khác có vẻ dễ hơn. Khi đang có một nghề, họ lại nhìn sang nghề khác thấy hấp dẫn hơn. Khi đang có một tệp khách hàng, một mô hình, một thị trường đã hiểu khá rõ, họ lại dễ bị cuốn bởi cảm giác nơi khác chắc sẽ màu mỡ hơn. Người xưa gói gọn tâm lý ấy trong một câu rất ngắn: “Đứng núi này trông núi nọ”.

Câu nói này không nhằm chê người có khát vọng. Nó nhắc về một tâm lý rất đời: con người thường đánh giá thấp cái mình đang có và đánh giá quá cao cái còn ở phía xa. Trong làm ăn, điều đó đặc biệt nguy hiểm. Bởi thương trường vốn không thiếu cơ hội, nhưng người đi xa thường không phải là người chạy theo nhiều cơ hội nhất. Họ là người biết cơ hội nào thuộc về mình, cơ hội nào chỉ đẹp khi đứng nhìn từ xa.

Có những người mới làm được một thời gian đã sốt ruột. Bán hàng còn chưa ổn định đã nghĩ sang ngành khác. Sản phẩm còn chưa tối ưu đã muốn mở thêm mô hình mới. Một thị trường còn chưa khai thác hết đã vội quay sang nơi khác chỉ vì thấy người khác đang nói nhiều về nó. Ban đầu, sự chuyển hướng ấy tạo cảm giác nhanh nhạy. Nhưng nếu diễn ra quá sớm và quá thường xuyên, nó không còn là linh hoạt, mà là thiếu độ bền với chính lựa chọn của mình.

Vấn đề của “đứng núi này trông núi nọ” là nó làm con người mất tập trung. Một doanh nghiệp muốn đi xa cần thời gian để hiểu khách hàng, hoàn thiện sản phẩm, xây quy trình, sửa sai và tích lũy uy tín. Những việc đó đều cần độ bền. Nếu cứ đang làm dở đã quay sang thứ khác, mọi thứ sẽ mãi ở trạng thái nửa chừng. Không đủ sâu để tạo khác biệt, không đủ lâu để kết quả thành hình. Bề ngoài có thể rất bận rộn, nhưng bên trong lại thiếu một trục phát triển rõ ràng.

Người xưa rất sắc khi chỉ ra thói quen nhìn núi nọ đẹp hơn núi này. Bởi từ xa, người ta chỉ thấy phần xanh tốt. Còn những đoạn dốc, chỗ đá lở, những ngày mưa gió hay phần công sức phải bỏ ra để leo lên, thì lại không nhìn thấy. Trên thương trường cũng vậy. Người ngoài dễ bị hấp dẫn bởi bề nổi của một ngành đang nóng, một mô hình đang lên hay một doanh nghiệp đang tăng trưởng nhanh. Nhưng phía sau những gì hào nhoáng ấy thường là rất nhiều năm tích lũy, rất nhiều sai lầm đã trả học phí và rất nhiều công đoạn âm thầm mà người đến sau không nhìn thấy.

Chính vì thế, người làm ăn bản lĩnh không phải là người không bao giờ đổi hướng. Họ vẫn đổi khi cần. Nhưng trước khi đổi, họ biết mình đang bỏ cái gì, sẽ lấy cái gì và liệu mình có đủ sức đi tiếp trên con đường mới hay không. Họ không đổi chỉ vì nôn nóng. Cũng không đổi chỉ vì thấy người khác đang thành công ở chỗ đó. Cái khôn nằm ở chỗ phân biệt được giữa một cơ hội thật sự và một ảo giác được tạo ra bởi sự sốt ruột của chính mình.

Điều này càng đúng với doanh nghiệp nhỏ và vừa. Khi nguồn lực còn mỏng, mỗi lần đổi hướng đều rất tốn kém. Mất thời gian, mất dòng tiền, mất đà thị trường và đôi khi mất luôn niềm tin của khách hàng. Một cửa hàng hôm nay bán kiểu này, mai bán kiểu khác, tháng sau lại chuyển sang mặt hàng khác, sớm muộn cũng khiến khách không còn nhớ mình mạnh ở đâu. Một doanh nghiệp cứ liên tục thử cái mới mà không giữ được lõi cũ, rất dễ rơi vào trạng thái cái gì cũng chạm nhưng không có thứ gì đủ mạnh để nuôi mình.

Trong đầu tư cũng thế. Rất nhiều người thua không phải vì thiếu mã tốt, mà vì luôn nghĩ mã khác sẽ tốt hơn. Vừa mua xong cổ phiếu này đã nhìn sang cổ phiếu khác. Vừa nắm được một luận điểm đầu tư đã bị lay bởi một câu chuyện mới hấp dẫn hơn. Kết quả là danh mục lúc nào cũng dịch chuyển, tâm lý lúc nào cũng thiếu ổn định, còn lợi nhuận thì khó tích lũy dài hạn. Trên thị trường, sự thiếu kiên định nhiều khi không đến từ sai kiến thức, mà đến từ việc luôn nghĩ cỏ bên kia xanh hơn.

Câu nói của người xưa cũng không có nghĩa là phải cố chấp với cái đang có. Có những lúc phải rời một mô hình cũ, bỏ một thị trường đã bão hòa, hoặc chấp nhận thay đổi để sống còn. Nhưng thay đổi chỉ nên đến sau khi đã nhìn đủ kỹ, nghĩ đủ sâu và thử đủ mức cần thiết. Còn nếu chỉ vì thấy nơi khác sáng hơn mà vội bỏ phần nền mình đang có, cái giá phải trả rất dễ là mất cả hai bên.

Ngẫm cho cùng, “Đứng núi này trông núi nọ” là lời nhắc về sự tập trung. Trên thương trường, cơ hội luôn nhiều hơn nguồn lực của mỗi người. Vì thế, cái quyết định không phải là thấy được bao nhiêu thứ hấp dẫn, mà là giữ được bao nhiêu sự tỉnh táo để chọn đúng thứ nên theo. Người làm ăn bền không phải người không nhìn sang nơi khác, mà là người nhìn để hiểu thêm, rồi vẫn đủ vững để quay về làm tốt phần việc của mình.

Người xưa nói ít mà đúng là vì vậy. Muốn đi xa, đôi khi điều cần nhất không phải là một ngọn núi mới, mà là đủ kiên nhẫn để leo hết ngọn núi mình đã chọn.