Trong kho tàng vốn cổ, có những câu nghe qua tưởng như chỉ dành cho cách ứng xử thường ngày, nhưng càng ngẫm lại càng thấy đúng với chuyện làm ăn. “Lùi một bước, trời cao biển rộng” là một câu như vậy. Người xưa không cổ vũ sự yếu thế, càng không dạy con người buông bỏ lợi ích một cách dễ dãi. Điều họ muốn nhấn mạnh là trong nhiều tình huống, giữ lấy phần thắng trước mắt chưa chắc đã là khôn ngoan, còn biết lùi đúng lúc lại mở ra khoảng rộng cho đường dài.

Trên thương trường, nhiều người quen nghĩ rằng đã bước vào cạnh tranh thì phải thắng bằng mọi giá. Thấy đối thủ sơ hở là ép, thấy cơ hội là giành, thấy lợi ích là giữ chặt. Cách nghĩ ấy không hẳn sai, nhưng nếu đẩy đến cực đoan thì rất dễ biến sự quyết liệt thành ngắn hạn. Bởi làm ăn không phải chỉ có một cuộc mua bán, cũng không phải chỉ có một lần đối đầu. Hôm nay tranh hơn thua đến cùng, ngày mai có thể chính mình là người cần một lối ra. Người khôn vì thế không tự đẩy mình vào thế chỉ còn một đường tiến.

“Lùi một bước” trong câu nói của người xưa không phải là lùi vì sợ. Đó là sự chủ động của người đủ tỉnh táo để hiểu đâu là điều đáng giữ, đâu là thứ nên bỏ bớt. Có khi lùi là chấp nhận bớt một phần lợi nhuận để giữ khách hàng. Có khi lùi là không lao vào một cuộc đua giá đến cùng để tránh tự bào mòn năng lực của mình. Có khi lùi là không mở rộng quá nhanh, không nhận một dự án vượt quá sức, không cố giành một thương vụ mà cái giá phải trả lớn hơn giá trị nhận về. Những quyết định như thế nhìn bề ngoài có vẻ mềm, nhưng thực ra lại là biểu hiện của bản lĩnh.

Người xưa rất thực tế khi gắn việc lùi một bước với “trời cao biển rộng”. Nghĩa là khi không cố chấp trong một điểm hẹp, con người ta sẽ nhìn ra không gian rộng hơn để xoay xở. Trong kinh doanh cũng vậy. Một doanh nghiệp nếu chỉ chăm chăm bảo vệ từng phần lợi nhỏ, rất dễ bỏ lỡ những cơ hội lớn hơn. Có khi nhường một đơn hàng để giữ quan hệ lâu dài còn đáng giá hơn cố giành bằng được. Có khi rút khỏi một thị trường đang cạnh tranh khốc liệt lại giúp tập trung nguồn lực cho một mảng phù hợp hơn. Có khi không tranh lời thắng trong một thời điểm lại là cách để còn vốn, còn lực cho chu kỳ sau.

Sai lầm phổ biến trên thương trường là nhiều người coi lùi bước đồng nghĩa với thua cuộc. Bởi vậy, họ giữ tâm thế phải hơn trong từng lần mặc cả, từng cuộc cạnh tranh, từng thương vụ. Nhưng người làm ăn lâu năm thường hiểu rằng không phải cuộc nào cũng cần thắng trọn. Có những chiến thắng nhìn thì đẹp, nhưng đổi lại bằng việc mất đối tác, mất khách hàng, mất uy tín hoặc làm tổn thương hệ thống vận hành của chính mình. Một phần thắng như vậy chưa chắc đã có lợi.

Bài học này đặc biệt rõ trong những giai đoạn thị trường biến động. Khi khó khăn xuất hiện, phản ứng bản năng của nhiều người là siết thật mạnh, ép thật sát, tranh giành thật gắt để giữ phần mình. Nhưng nếu ai cũng làm vậy, thị trường sẽ càng ngột ngạt. Trong khi đó, những doanh nghiệp biết điều chỉnh kỳ vọng, biết chia sẻ bớt áp lực với đối tác, biết giữ cho mối quan hệ không đổ vỡ trong lúc khó, lại thường là những đơn vị được nhớ đến khi thị trường hồi phục. Lúc ấy, phần họ nhận lại không chỉ là doanh thu, mà là vị thế đã được bồi đắp từ cách hành xử biết điều.

Ở góc độ quản trị, “lùi một bước” còn là bài học về kiểm soát cái tôi. Không ít quyết định sai trong kinh doanh thực ra không xuất phát từ tính toán kinh tế, mà từ tâm lý không muốn nhường. Người ta tiếp tục một cuộc cạnh tranh không còn hiệu quả chỉ vì không muốn bị xem là lép vế. Người ta giữ một mảng kinh doanh đang kém đi chỉ vì không muốn thừa nhận mình chọn sai. Người ta đổ thêm nguồn lực vào một thương vụ chỉ vì đã trót bước vào. Những lúc như thế, thứ níu con người lại không phải lợi ích, mà là sĩ diện. Mà sĩ diện trên thương trường nhiều khi là thứ đắt đỏ nhất.

Trong đầu tư cũng vậy. Có nhà đầu tư thua lỗ không phải vì thiếu cơ hội, mà vì không chịu lùi đúng lúc. Thấy doanh nghiệp đổi chất, thấy giả định đầu tư ban đầu không còn đúng, nhưng vẫn cố giữ chỉ vì không muốn chấp nhận mình đã sai. Cũng có người lao theo một nhịp tăng nóng, rồi khi thị trường đảo chiều lại không dám hạ kỳ vọng hay cơ cấu danh mục vì tiếc phần lời đã mất. Khi đó, lùi một bước không phải là thất bại, mà là cách ngăn tổn thất đi xa hơn.

Điều đáng quý ở câu vốn cổ này là nó dạy một sự mềm dẻo rất tỉnh táo. Người xưa hiểu rằng cuộc sống và thương trường đều không phải bàn cờ chỉ có thắng hoặc thua ngay lập tức. Có khi lùi hôm nay là để tiến ngày mai. Có khi nhường một đoạn đường hẹp là để bước vào khoảng rộng hơn. Có khi bỏ một phần nhỏ là để giữ lấy cái lớn hơn nhiều lần. Đó không phải tư duy cầu an, mà là cách nhìn xa của người biết tính cho cả chặng dài.

Đọc lại “Lùi một bước, trời cao biển rộng”, ta thấy người xưa dạy làm ăn bằng sự điềm tĩnh hơn là hiếu thắng. Trên thương trường, quyết liệt là cần thiết, nhưng không phải lúc nào cũng nên đẩy đến tận cùng. Người khôn ngoan không cố thắng ở mọi cuộc buôn, mà biết chọn cuộc đáng thắng và biết lùi ở lúc cần lùi. Bởi suy cho cùng, làm ăn bền không chỉ nhờ lúc tiến nhanh đến đâu, mà còn ở chỗ biết giữ mình tỉnh táo khi đứng trước một bước lùi tưởng nhỏ nhưng lại mở ra cả một khoảng rộng về sau.