Trong kho tàng vốn cổ, “Liệu cơm gắp mắm” là câu nói rất gần với đời sống hằng ngày. Nghe qua, đó chỉ là lời dặn về cách chi tiêu, cách ăn ở sao cho vừa sức. Nhưng nếu đặt vào thương trường, câu nói này lại mang hàm ý sâu hơn nhiều. Người xưa muốn nhắc rằng muốn sống bền, làm ăn lâu, trước hết phải biết mình có gì, thiếu gì và đâu là giới hạn không nên bước quá.

Trong làm ăn, ai cũng muốn mở rộng. Có vốn thì muốn thêm thị phần, có khách thì muốn thêm cửa hàng, có lợi nhuận thì muốn sang lĩnh vực mới. Khát vọng ấy là điều bình thường. Nhưng điều khiến một người làm ăn bền khác với một người dễ hụt chân lại nằm ở chỗ họ có biết “liệu” hay không. “Liệu” là cân nhắc trước sau, nhìn rõ sức mình rồi mới tính chuyện đi tiếp. Không phải thấy người khác làm lớn là mình cũng phải lớn theo. Không phải thấy thị trường đang thuận là cứ thế lao vào.

Người xưa nói “liệu cơm gắp mắm” rất thực tế. Có bao nhiêu cơm thì gắp bấy nhiêu mắm, để bữa ăn còn hài hòa, để không lâm vào cảnh đầu bữa tưởng đủ mà cuối bữa lại hụt. Trong kinh doanh cũng vậy. Có bao nhiêu vốn, bao nhiêu nhân lực, bao nhiêu kinh nghiệm, bao nhiêu sức chịu rủi ro thì nên tính toán dựa trên từng đó. Khi một doanh nghiệp còn mỏng về dòng tiền mà đã ôm kế hoạch quá lớn, còn yếu về quản trị mà đã mở rộng quá nhanh, còn chưa hiểu rõ thị trường mà đã đầu tư dàn trải, thì cái giá phải trả thường đến rất sớm.

Sai lầm phổ biến trên thương trường là nhiều người nhìn thành công của người khác rồi quên mất xuất phát điểm của mình. Họ thấy một mô hình đang ăn khách thì muốn làm theo, thấy một ngành đang tăng trưởng thì muốn nhảy vào, thấy đối thủ mở rộng mạnh thì cũng sợ mình bị chậm nhịp. Nhưng cái khó là mỗi doanh nghiệp có một nền tảng khác nhau. Người ta có thể có hệ thống tốt hơn, đội ngũ dày dạn hơn, nguồn vốn rẻ hơn, quan hệ thị trường sâu hơn. Nếu chỉ nhìn phần nổi mà không nhìn phần gốc, việc bắt chước rất dễ trở thành tự đẩy mình vào thế quá sức.

“Liệu cơm gắp mắm” vì thế không phải lời khuyên sống nhỏ. Đó là một nguyên tắc quản trị rủi ro. Biết sức mình không làm con người yếu đi, mà giúp họ đi xa hơn. Một doanh nghiệp biết rõ giới hạn vốn sẽ không dễ sa vào vòng xoáy vay mượn quá tay. Một người kinh doanh hiểu rõ năng lực đội ngũ sẽ không nhận những đơn hàng ngoài khả năng triển khai. Một nhà đầu tư biết sức chịu đựng rủi ro của mình sẽ không all-in vào những cơ hội hấp dẫn nhưng vượt quá mức kiểm soát.

Người làm ăn lâu năm thường rất kỹ ở chỗ này. Họ không ghét tăng trưởng, nhưng ít khi tăng trưởng bằng mọi giá. Họ hiểu rằng doanh thu lớn chưa chắc đã đồng nghĩa với nền tảng khỏe. Quy mô rộng chưa chắc đã đi cùng hiệu quả. Có những doanh nghiệp nhìn rất bề thế, nhưng bên trong là áp lực dòng tiền, là công nợ chồng chất, là bộ máy quá tải, là những mắt xích chỉ cần rung một chỗ là cả hệ thống lảo đảo. Sự mất cân đối ấy thường bắt đầu từ việc không “liệu” đúng ngay từ đầu.

Bài học này càng rõ trong những giai đoạn thị trường thuận lợi. Khi kinh doanh dễ hơn, đơn hàng nhiều hơn, giá tài sản đi lên, con người rất dễ nhầm giữa năng lực thật với may mắn chu kỳ. Có những khoản lợi nhuận đến từ thời thế, nhưng người trong cuộc lại tưởng đó hoàn toàn là do mình giỏi hơn. Từ chỗ nghĩ mình giỏi hơn, người ta bắt đầu nới tay hơn, ôm thêm việc, mở thêm dự án, dùng thêm đòn bẩy. Đến khi chu kỳ đổi chiều, những gì tưởng là dư địa hóa ra chỉ là phần kéo dài quá mức của sự thuận lợi trước đó.

Trong đầu tư, “Liệu cơm gắp mắm” cũng là một nguyên tắc rất đáng giá. Không ít người nhìn thấy cơ hội sinh lời cao là lập tức nâng tỷ trọng, sử dụng thêm margin hoặc dồn gần hết nguồn lực vào một vài quyết định mình tin tưởng. Khi thị trường đi đúng kỳ vọng, mọi chuyện có vẻ rất suôn sẻ. Nhưng chỉ cần biến động bất ngờ xuất hiện, áp lực tâm lý và tài chính sẽ bộc lộ ngay. Nhiều khoản lỗ lớn thực ra không bắt đầu từ việc chọn sai tài sản, mà từ việc đặt quy mô quá lớn so với sức chịu đựng của bản thân.

Người xưa nhấn mạnh vào sự vừa đủ vì họ hiểu một điều rất căn bản: cái gì mất cân đối thì khó bền. Làm ăn cũng vậy. Tăng trưởng mà không cân với vốn là mất cân đối. Tham vọng mà không cân với năng lực là mất cân đối. Kỳ vọng mà không cân với thực lực là mất cân đối. Mà khi mất cân đối kéo dài, chỉ cần một cú va nhẹ từ thị trường cũng đủ làm mọi thứ lệch hẳn. Có những doanh nghiệp không thua ở lúc thiếu cơ hội, mà thua đúng vào thời điểm họ tưởng mình đang mạnh nhất.

Ngẫm cho cùng, “Liệu cơm gắp mắm” không phải câu nói dành cho sự co cụm, mà dành cho người biết tính đường dài. Biết lượng sức không có nghĩa là từ bỏ tham vọng. Nó chỉ có nghĩa là mỗi bước đi đều phải đứng trên nền thực lực. Muốn làm lớn thì cứ làm lớn, nhưng phải lớn bằng nội lực thật, bằng khả năng kiểm soát thật, bằng tốc độ mà hệ thống của mình chịu được. Nếu nền móng chưa đủ mà cứ ép mình mang hình hài của một cơ đồ lớn, sự đổ vỡ thường chỉ còn là vấn đề thời gian.

Người xưa nói ít mà trúng nhiều là vì vậy. Trong thương trường, có khi điều quan trọng không phải là mình muốn đi xa đến đâu, mà là mình có đủ sức để đi đến đó hay không. Biết liệu sức mình, giữ cho mọi thứ ở thế cân bằng, chừa lại khoảng an toàn cho những lúc khó khăn, đó không phải là sự dè dặt thừa thãi, mà là sự khôn ngoan của người muốn làm ăn bền. Bởi suy cho cùng, đi vừa sức chưa chắc tạo cảm giác hào hứng bằng đi thật nhanh, nhưng thường là cách để còn đường mà đi tiếp.