Không phải lúc nào thương trường cũng rộng cửa. Có những giai đoạn bán gì cũng dễ, mở ra là có khách, dòng tiền quay nhanh và kế hoạch nào nghe cũng đầy hứng khởi. Nhưng rồi sẽ có lúc mọi thứ chậm lại. Sức mua yếu đi, chi phí tăng lên, đối tác thận trọng hơn, người kinh doanh cũng buộc phải tính từng đồng vốn. Chính ở những lúc như vậy, năng lực thật mới lộ ra rõ nhất.

Người xưa có một câu rất đời mà rất thấm: “Khéo ăn thì no, khéo co thì ấm”. Nghe qua tưởng chỉ là lời dặn dò về nếp sống tằn tiện, biết thu vén trong gia đình. Nhưng đặt vào chuyện làm ăn, câu nói này lại mang hàm ý rất sâu. Khi điều kiện không còn dư dả, người giỏi không phải là người kêu than nhiều nhất, mà là người biết xoay xở tốt nhất. Không phải cứ có nhiều nguồn lực mới sống khỏe. Nhiều khi, chính cách dùng nguồn lực mới quyết định ai trụ được đến cuối cùng.

“Khéo ăn” là biết liệu phần mình đang có để dùng cho hiệu quả. “Khéo co” là biết điều chỉnh khi hoàn cảnh thay đổi mà không làm mọi thứ đổ gãy. Đó là thứ bản lĩnh rất thực tế. Trong kinh doanh, điều này có thể hiểu là biết quản lý dòng tiền khi doanh thu chậm lại, biết tiết giảm chi phí mà không phá hỏng bộ máy, biết thu hẹp đúng chỗ mà không tự cắt vào phần sống còn của doanh nghiệp. Khi thị trường thuận lợi, những kỹ năng ấy có thể chưa được coi trọng. Nhưng khi thời thế đổi chiều, đó lại là thứ quyết định doanh nghiệp còn đứng vững hay không.

Nhiều người làm ăn thua không hẳn vì mô hình quá kém, mà vì quen sống trong trạng thái dễ thở quá lâu. Lúc có tiền, họ mở rộng nhanh. Lúc doanh thu tốt, họ chi tiêu mạnh tay. Lúc thị trường còn thuận, họ ít để ý đến những khoản hao hụt nhỏ, những điểm yếu trong vận hành hay sự mất cân đối trong cơ cấu chi phí. Đến khi khó khăn xuất hiện, mọi thứ lập tức trở nên nặng nề. Cái từng được xem là chuyện nhỏ bỗng biến thành áp lực lớn. Và cũng từ đó mới thấy, biết kiếm tiền là một chuyện, biết giữ cho đồng tiền còn hiệu quả trong lúc khó lại là chuyện khác.

Người xưa dạy “khéo ăn thì no” không phải để ca ngợi sự dè sẻn quá mức. Họ nhấn mạnh vào chữ “khéo”. Nghĩa là không phải cắt cái gì cũng đúng, cũng không phải giữ cái gì cũng hay. Cái khôn nằm ở chỗ biết đâu là phần phải giữ bằng được, đâu là phần có thể điều chỉnh. Trong doanh nghiệp, có những khoản chi nhìn qua tưởng nặng nhưng lại là nền của chất lượng và uy tín. Nếu cắt nhầm, cái mất về sau còn lớn hơn rất nhiều. Ngược lại, có những phần bề ngoài tưởng quan trọng nhưng thực ra chỉ làm bộ máy thêm cồng kềnh. Nếu không đủ tỉnh táo để phân biệt, việc “co” lại rất dễ biến thành tự làm mình yếu đi.

Thương trường từng chứng kiến không ít doanh nghiệp đi qua giai đoạn khó khăn rất ấn tượng không phải nhờ họ giàu nguồn lực nhất, mà vì họ xoay xở tốt hơn người khác. Có nơi không mở rộng thêm dù cơ hội vẫn có, để giữ sức cho bộ máy. Có nơi chấp nhận biên lợi nhuận thấp hơn một thời gian để giữ khách hàng. Có đơn vị lùi một bước ở những mảng ngoài lề để dồn nguồn lực cho sản phẩm cốt lõi. Nhìn bề ngoài, đó có thể là những quyết định không mấy hào nhoáng. Nhưng về bản chất, đó là cách sống còn rất khôn ngoan.

“Khéo co thì ấm” còn là bài học về khả năng thích ứng mà không tự đánh mất mình. Khi khó khăn đến, nhiều người phản ứng theo bản năng. Họ hoặc co cụm quá mức, hoặc cố gồng giữ hình ảnh như lúc thị trường còn tốt. Cả hai cách đều dễ sai. Co quá mạnh thì bộ máy mất sinh khí, khách hàng rời đi, người giỏi cũng không còn muốn ở lại. Nhưng nếu cố giữ một dáng vẻ dư dả khi thực lực không còn như cũ, doanh nghiệp lại dễ tự đẩy mình vào thế nguy hiểm hơn. Cái khôn là co cho đúng nhịp, đúng mức, đủ để giữ ấm nhưng không làm mất sức.

Bài học này đặc biệt đúng với doanh nghiệp nhỏ và vừa. Đây là nhóm thường không có nhiều dư địa sai. Chỉ cần vài quyết định thiếu tính toán là áp lực dòng tiền đã hiện rõ. Vì thế, khả năng xoay xở gần như là một kỹ năng sống còn. Xoay xở ở đây không phải làm liều, càng không phải chắp vá vô nguyên tắc. Đó là sự chủ động nhìn lại mô hình, hiểu rõ phần nào đang tạo ra giá trị thật, phần nào đang tiêu hao mà không cần thiết, rồi từ đó sắp xếp lại cho hợp lý hơn. Người làm được điều đó không chỉ thoát khó, mà còn khiến doanh nghiệp gọn hơn, khỏe hơn sau biến động.

Trong đầu tư cũng vậy. Có những giai đoạn thị trường không thưởng cho sự hưng phấn, mà thưởng cho sự kỷ luật. Nhà đầu tư biết “khéo ăn, khéo co” là người hiểu lúc nào nên giữ tiền, lúc nào nên hạ kỳ vọng, lúc nào nên ưu tiên bảo toàn vốn thay vì cố tìm mọi cách tối đa hóa lợi nhuận. Nhiều người cứ nghĩ kiếm tiền nhanh mới là giỏi. Nhưng trên thị trường, đi qua được những giai đoạn khó mà không tổn thương quá nặng mới là điều khó hơn rất nhiều.

Điều đáng quý ở câu nói của người xưa là nó không nhuốm màu bi quan. “Khéo ăn thì no, khéo co thì ấm” không phải lời an ủi cho cảnh thiếu thốn. Đó là lời khẳng định rằng ngay cả trong điều kiện không lý tưởng, con người vẫn có thể sống được, làm được và giữ được sự chủ động, miễn là đủ tỉnh táo và biết thu vén cho đúng cách. Trong kinh doanh, đó chính là năng lực quản trị lúc khó, thứ mà không phải ai cũng có.

Ngẫm cho cùng, người làm ăn giỏi không chỉ được nhận ra ở lúc tăng trưởng mạnh, mà còn ở cách họ đi qua những lúc chật vật. Khi tiền không còn dễ kiếm, khi mọi lựa chọn đều phải cân nhắc kỹ hơn, ai biết giữ nhịp, ai biết co duỗi hợp lý, ai biết dùng ít làm được nhiều, người đó mới thực sự có nghề. Người xưa nói ít mà đúng là vì vậy. Trên thương trường, có lúc thắng không nằm ở chỗ mình có bao nhiêu, mà ở chỗ với từng ấy thứ trong tay, mình xoay xở được đến đâu.