Trong kho tàng vốn cổ của người Việt, có những câu nói mà càng đi qua nhiều va chạm đời sống, người ta càng thấy đúng. “Có công mài sắt, có ngày nên kim” là một câu như thế. Nghe qua, đây là lời dạy về đức tính kiên trì. Nhưng nếu đặt vào thương trường, câu nói ấy còn mang một ý nghĩa rộng hơn nhiều: muốn gây dựng được cơ nghiệp, con người không thể chỉ trông vào vài khoảnh khắc thuận lợi, mà phải có sức bền để theo đuổi điều mình chọn qua những giai đoạn khó khăn, lặp đi lặp lại và đôi khi rất dễ nản.

Người xưa dùng hình ảnh “mài sắt nên kim” để nói về sức mạnh của công phu. Sắt vốn thô, to và nặng. Kim thì nhỏ, mảnh và tinh. Muốn từ cái thô trở thành cái tinh, từ cái lớn mà vụng trở thành thứ hữu ích và sắc sảo, không có con đường nào khác ngoài sự bền bỉ. Trong làm ăn cũng vậy. Một cửa hàng nhỏ không thể thành thương hiệu chỉ sau vài tháng. Một doanh nghiệp non trẻ không thể có hệ thống tốt chỉ nhờ vài quyết định đúng. Một người kinh doanh không thể hiểu hết thị trường, khách hàng, đối tác và rủi ro nếu chưa đi qua đủ những va đập thật.

Thương trường hiện đại thường làm con người dễ sốt ruột. Ai cũng muốn thấy kết quả sớm. Mở ra phải có khách ngay. Bỏ vốn ra phải thấy lợi nhuận sớm. Đầu tư vào phải kỳ vọng tăng trưởng mạnh chỉ sau vài quý. Chính vì vậy, nhiều người bắt đầu với rất nhiều hào hứng, nhưng lại hụt hơi khi bước vào giai đoạn việc nhiều hơn lời, thử nghiệm nhiều hơn thành quả, sửa sai nhiều hơn tận hưởng kết quả. Đó là giai đoạn mà sự kiên trì bắt đầu phân hóa người đi tiếp và người dừng lại.

“Có công mài sắt, có ngày nên kim” nhắc rằng không phải nỗ lực nào cũng cho kết quả ngay lập tức. Trong kinh doanh, có những việc làm hôm nay nhưng vài tháng, thậm chí vài năm sau mới thấy giá trị. Xây một quy trình tốt không tạo ra doanh thu tức thì, nhưng về lâu dài sẽ giúp doanh nghiệp bớt lỗi và bớt hao hụt. Đào tạo một nhân sự chưa chắc mang lại hiệu quả ngay, nhưng đó là nền cho sự ổn định sau này. Kiên trì giữ chất lượng trong giai đoạn khó khăn có thể khiến lợi nhuận ngắn hạn mỏng đi, nhưng lại là thứ giúp khách hàng còn tin mình ở chặng dài hơn. Những điều ấy đều giống như mài sắt: không nhìn thấy khác biệt lớn trong một ngày, nhưng đủ lâu thì hình dáng sẽ khác hẳn.

Người làm ăn lâu năm thường không quá say mê những câu chuyện thắng nhanh. Họ hiểu cái khó không phải là có được một vài kết quả tốt, mà là giữ cho kết quả ấy lặp lại được qua nhiều chu kỳ. Một doanh nghiệp có thể gặp đúng lúc thị trường thuận để tăng trưởng nhanh một giai đoạn. Nhưng nếu không có công phu phía dưới, khi sóng thuận đi qua, phần còn lại rất dễ lộ ra sự thiếu chắc chắn. Còn những doanh nghiệp lớn lên bằng cách làm kỹ, sửa đều, tích lũy từng chút một thì dù đi chậm hơn, lại thường có sức chịu đựng tốt hơn khi thời thế đổi chiều.

Bài học ấy càng đúng với những người khởi nghiệp hoặc làm ăn nhỏ. Giai đoạn đầu thường rất dễ nản. Vốn ít, khách chưa ổn định, thương hiệu chưa ai biết, nhân sự còn mỏng, việc gì cũng đến tay mình. Trong hoàn cảnh ấy, rất nhiều người bỏ cuộc không phải vì mô hình hoàn toàn sai, mà vì họ chưa đi đủ lâu để nhìn thấy mô hình ấy bắt đầu có độ chín. Đương nhiên, không phải cứ cố là thành. Nhưng rất nhiều việc đáng làm đều cần một khoảng thời gian đủ dài để được kiểm chứng. Nếu cái gì cũng đòi kết quả quá sớm, con người rất dễ từ bỏ ngay trước lúc cơ hội bắt đầu mở ra.

Trong đầu tư cũng vậy. Không ít nhà đầu tư bị hấp dẫn bởi nhịp tăng nhanh, nhưng lại không đủ kiên nhẫn với những doanh nghiệp tăng trưởng chậm mà chắc. Họ muốn nhìn thấy thành quả trong vài tuần hay vài tháng, nên dễ rời đi trước khi giá trị thật của doanh nghiệp được thị trường nhận ra. Trong khi đó, những người đi đường dài thường hiểu rằng thời gian là một phần của lợi nhuận. Không phải khoản đầu tư nào cũng phải giữ lâu, nhưng những khoản đầu tư tốt thường cần thời gian để phát huy hết giá trị. Không có sự kiên nhẫn tối thiểu, rất khó đi đến phần thưởng đáng kể hơn.

Người xưa cũng kín đáo nhắc rằng kiên trì không phải là chịu đựng mù quáng. “Có công” nghĩa là phải làm đúng việc và làm đều tay. Chỉ chăm chăm lặp lại một cách sai thì không phải công phu, mà là cố chấp. Trong kinh doanh, điều này rất quan trọng. Muốn bền bỉ, trước hết phải biết mình đang mài thứ gì. Mài đúng hướng, sửa liên tục, học từ sai sót, kiên trì nhưng không bảo thủ, đó mới là cách để “sắt” dần thành “kim”. Còn nếu sai từ gốc mà vẫn chỉ cố thêm, nỗ lực nhiều khi lại trở thành sự hao tổn vô ích.

Ngẫm cho cùng, “Có công mài sắt, có ngày nên kim” không phải lời khuyên chỉ để khích lệ tinh thần. Đó là một nguyên tắc rất thực tế của người làm ăn. Trên thương trường, rất ít giá trị bền vững được tạo ra chỉ bằng vài quyết định sáng chói. Phần lớn chúng được dựng lên từ những công việc lặp lại, những lần sửa sai, những giai đoạn chưa thấy ngay kết quả nhưng vẫn tiếp tục giữ kỷ luật và chuẩn mực. Thành công thật thường không xuất hiện như một cú nhảy vọt, mà như kết quả của hàng trăm bước nhỏ tích lũy lại.

Người xưa nói ít mà sâu là vì vậy. Làm ăn giỏi không chỉ cần đầu óc nhanh, mà còn cần sức bền tinh thần để đi qua đoạn đường dài mà không nản chí quá sớm. Có thể không phải ai kiên trì cũng đều thành công lớn, nhưng những người dễ bỏ cuộc thì rất khó chạm tới những thành quả cần thời gian để thành hình. Trên thương trường, đôi khi khác biệt không nằm ở chỗ ai khởi đầu mạnh hơn, mà ở chỗ ai bền hơn với việc mình đang làm. Và thường thì, người đi xa nhất lại là người âm thầm nhất: cứ mài từng chút, làm từng ngày, để rồi đến lúc nhìn lại, khối sắt thô ban đầu đã thành một cây kim đủ sắc để đi qua rất nhiều việc lớn.