Gần 158.000 tỷ đồng được ngân hàng ghi nhận trong “tài sản Có khác”, rủi ro tín dụng có biến mất?

SHB và Techcombank chiếm gần 65% quy mô

Từ cuối năm 2024, trong “tài sản Có khác” trên bảng cân đối của nhiều ngân hàng bắt đầu xuất hiện khoản phải thu từ nghiệp vụ mua hẳn miễn truy đòi bộ chứng từ theo thư tín dụng (L/C) do chính ngân hàng phát hành.

Theo dữ liệu được Chứng khoán Rồng Việt (VDSC) tổng hợp từ báo cáo tài chính của 11 ngân hàng có công bố số liệu này, tổng số dư nghiệp vụ đã đạt gần 157.900 tỷ đồng vào cuối quý II/2026. So với khoảng 75.000 tỷ đồng cuối năm 2024, quy mô đã tăng hơn gấp đôi sau sáu quý.

Khoản tiền trên không được ghi nhận trong dư nợ cho vay khách hàng. Tuy nhiên, về dòng tiền, ngân hàng đã ứng vốn để thanh toán cho bên bán, trong khi doanh nghiệp đề nghị mở L/C là bên có nghĩa vụ hoàn trả cuối cùng.

Trong nhóm ngân hàng được VDSC thống kê, SHB đứng đầu với số dư 75.520 tỷ đồng tại cuối quý II/2026, chiếm khoảng 48% tổng quy mô. Con số này tăng 23% so với cuối năm 2025 và gấp gần 3,7 lần cuối năm 2024.

Tại SHB, khoản phải thu từ mua hẳn miễn truy đòi bộ chứng từ theo L/C tương đương khoảng 11% tổng quy mô tín dụng và 14% tín dụng doanh nghiệp.

Đứng thứ hai là Techcombank với 26.218 tỷ đồng, chiếm khoảng 17% tổng số dư được thống kê. Dù giảm 31% so với cuối năm 2025, khoản mục này vẫn gấp gần 3,7 lần thời điểm cuối năm 2024, đồng thời tương đương khoảng 3% tổng tín dụng và 5% tín dụng doanh nghiệp của ngân hàng. Cộng lại, SHB và Techcombank nắm 64,45% tổng quy mô, tương đương gần 102.000 tỷ đồng.

Xếp sau hai ngân hàng này là MB với 16.176 tỷ đồng, tăng 101% so với cuối năm 2025; TPBank đạt 11.553 tỷ đồng, tăng 183%. VPBank ghi nhận 6.417 tỷ đồng, gấp đôi so với cuối năm trước.

VDSC tạm tính số dư tại HDBank và Vietcombank lần lượt là 8.828 tỷ đồng và 7.861 tỷ đồng, dựa trên báo cáo tài chính kiểm toán năm 2025. Các ngân hàng còn lại gồm KienlongBank với 2.240 tỷ đồng, VIB 1.734 tỷ đồng, SeABank 1.180 tỷ đồng và Nam A Bank 131 tỷ đồng.

Tính chung, gần 157.900 tỷ đồng phải thu từ nghiệp vụ này tương đương khoảng 2% tổng tín dụng và 3% tín dụng doanh nghiệp của 11 ngân hàng trong nhóm khảo sát.

Theo VDSC, xu hướng gia tăng chủ yếu tập trung tại các ngân hàng thương mại cổ phần tư nhân. Trong nhóm ngân hàng có vốn nhà nước, đơn vị phân tích mới ghi nhận Vietcombank công bố khoản mục này theo tần suất năm, với số dư thấp hơn SHB và Techcombank.

Sự gia tăng của khoản phải thu trên diễn ra cùng thời điểm số dư UPAS L/C – thư tín dụng trả chậm có điều khoản trả ngay – thu hẹp nhanh chóng.

Số dư UPAS L/C của nhóm ngân hàng từng đạt hơn 171.000 tỷ đồng cuối năm 2022, sau đó giảm mạnh từ quý III/2024 và gần về 0 từ giữa năm 2025. Trong khi đó, nghiệp vụ mua hẳn miễn truy đòi bộ chứng từ theo L/C do chính ngân hàng phát hành xuất hiện lần đầu tại Techcombank trong quý III/2024, rồi mở rộng sang nhiều ngân hàng từ quý IV/2024.

Đến cuối quý II/2026, quy mô nghiệp vụ mới đã tương đương khoảng 92% mức đỉnh trước đây của UPAS L/C.

Vì sao khoản tiền không nằm trong dư nợ cho vay?

L/C là cam kết của ngân hàng về việc thanh toán cho bên bán khi bên này giao hàng và xuất trình bộ chứng từ đáp ứng các điều kiện đã thỏa thuận.

Trong nghiệp vụ được VDSC phân tích, doanh nghiệp mua hàng trước tiên đề nghị ngân hàng phát hành L/C trả chậm. Sau khi giao hàng, bên bán xuất trình bộ chứng từ để ngân hàng kiểm tra và chấp nhận nghĩa vụ thanh toán vào ngày đáo hạn.

Thay vì phải chờ đến ngày này, bên bán chuyển nhượng bộ chứng từ cho chính ngân hàng đã phát hành L/C để nhận tiền ngay, sau khi trừ khoản chiết khấu. Số tiền ngân hàng bỏ ra được ghi nhận vào “tài sản Có khác”. Đến hạn, doanh nghiệp mở L/C hoàn trả gốc và phí cho ngân hàng.

“Miễn truy đòi” có thể hiểu là sau khi mua bộ chứng từ hợp lệ và thanh toán, về nguyên tắc ngân hàng không yêu cầu bên bán hoàn trả khoản tiền đã nhận. Nghĩa vụ thanh toán cuối cùng thuộc về doanh nghiệp đề nghị mở L/C.

Điểm khác so với cấu trúc tài trợ thương mại thông thường nằm ở việc ngân hàng phát hành L/C cũng chính là bên bỏ tiền mua bộ chứng từ. Không có ngân hàng khác đứng ra nhận chuyển giao rủi ro.

Sự dịch chuyển giữa hai nghiệp vụ diễn ra sau khi Thông tư 21/2024/TT-NHNN và Thông tư 31/2024/TT-NHNN cùng có hiệu lực từ ngày 1/7/2024.

Theo VDSC, Thông tư 21 yêu cầu số dư UPAS L/C phải được tính vào tổng mức dư nợ cấp tín dụng đối với khách hàng sau khi ngân hàng hoàn trả thanh toán cho bên thụ hưởng. Khoản tiền này vì vậy bắt đầu chiếm dụng hạn mức tăng trưởng tín dụng và chịu các yêu cầu liên quan đến giới hạn cấp tín dụng, phân loại nợ.

Trong khi đó, Thông tư 31 loại trừ trường hợp mua hẳn miễn truy đòi bộ chứng từ theo L/C do chính ngân hàng phát hành khỏi phạm vi phân loại nợ.

VDSC nhấn mạnh đây là hoạt động hợp pháp theo hướng dẫn hiện hành của Ngân hàng Nhà nước. Tuy nhiên, đơn vị phân tích cho rằng rủi ro tín dụng đối với doanh nghiệp mở L/C không mất đi, bởi doanh nghiệp này vẫn là bên chịu trách nhiệm hoàn trả tiền cuối cùng. Khác biệt nằm ở vị trí ghi nhận khoản tiền trên bảng cân đối.

Theo cách đánh giá của VDSC, nghiệp vụ này hiện không nằm trong room tăng trưởng tín dụng, không phải phân nhóm nợ và không phải trích lập dự phòng cụ thể như một khoản cho vay thông thường.

Trong kịch bản Ngân hàng Nhà nước thu hẹp ngoại lệ hiện hành, các ngân hàng có thể phải đưa khoản mục này vào dư nợ cấp tín dụng, đồng thời thực hiện phân loại nợ và trích lập dự phòng.

VDSC ước tính chi phí dự phòng chung ở mức 0,75% trên số dư hiện tại chỉ tương đương vài chục đến vài trăm tỷ đồng tại mỗi ngân hàng. Tác động lớn hơn có thể nằm ở room tín dụng, nhất là tại những ngân hàng có số dư nghiệp vụ này chiếm tỷ trọng cao trong tổng tín dụng.

Khi đó, khoản mục được phân loại lại có thể chiếm dụng hạn mức tăng trưởng, khiến ngân hàng phải giảm tốc độ cho vay mới hoặc đề nghị được cấp thêm room. Đây hiện là kịch bản rủi ro chính sách do VDSC đặt ra, chưa phải thay đổi đã được cơ quan quản lý công bố.