Từ người con nhà nông đến hành trình 20 năm theo đuổi giống lúa Việt

Sinh ra trong một gia đình thuần nông tại Sóc Trăng, Hồ Quang Cua sớm gắn bó với ruộng đồng và cây lúa. Chính những năm tháng tuổi thơ ấy đã hình thành trong ông khát vọng cải thiện chất lượng hạt gạo Việt – vốn từ lâu chỉ được biết đến với sản lượng hơn là giá trị.

Sau khi theo học ngành nông nghiệp tại Trường Đại học Cần Thơ, ông trở về quê hương và bắt đầu con đường nghiên cứu giống lúa. Từ đầu thập niên 1990, ông cùng cộng sự tiến hành sưu tập, khảo nghiệm nhiều giống lúa thơm trong và ngoài nước, từ đó từng bước hình thành ý tưởng tạo ra một giống lúa cao cấp mang bản sắc riêng của Việt Nam.

Bước ngoặt đến vào năm 1996, khi ông tình cờ phát hiện những cây lúa có đặc điểm khác biệt trên đồng ruộng. Từ phát hiện này, ông cùng nhóm nghiên cứu bắt đầu quá trình lai tạo quy mô lớn, với hàng nghìn cá thể được chọn lọc, thử nghiệm qua nhiều phương pháp để tìm ra những giống ưu việt nhất.

Hành trình ấy không hề ngắn ngủi. Theo chính ông chia sẻ, phải mất hơn 10 năm để chọn lọc và hoàn thiện các giống ST24, ST25, và nếu tính từ ý tưởng ban đầu, con số có thể lên tới 20 năm. Từ phòng thí nghiệm đến cánh đồng, rồi đến thị trường, mỗi bước đều đòi hỏi sự kiên trì và niềm tin vào con đường đã chọn.

Không dừng lại ở việc lai tạo giống, ông Hồ Quang Cua còn theo đuổi mô hình “nông nghiệp an toàn” dựa trên nguyên lý tuần hoàn sinh học. Thay vì chạy theo tiêu chuẩn hữu cơ tuyệt đối, mô hình này tập trung giảm thiểu hóa chất, tận dụng hệ sinh thái tự nhiên để nâng cao chất lượng đất và sản phẩm.

Hiện nay, vùng nguyên liệu lúa an toàn do ông phát triển đã đạt khoảng 3.000 ha, trải rộng tại các tỉnh Đồng bằng sông Cửu Long như Bạc Liêu, Cà Mau, Kiên Giang và Sóc Trăng. Với năng suất trung bình khoảng 6 tấn/ha, mô hình này không chỉ đảm bảo sản lượng mà còn mang lại giá trị kinh tế cao hơn cho người nông dân.

ST25 – Từ hạt gạo miền Tây đến thương hiệu toàn cầu

Sự ra đời của gạo ST25 đánh dấu bước chuyển quan trọng của ngành lúa gạo Việt Nam, từ tư duy sản lượng sang chú trọng chất lượng và thương hiệu. Năm 2019, ST25 lần đầu tiên được vinh danh là “Gạo ngon nhất thế giới”, mở ra một cột mốc lịch sử cho hạt gạo Việt trên bản đồ toàn cầu.

Không dừng lại ở đó, giống gạo này tiếp tục tái lập thành tích vào năm 2023 và đến năm 2025, tiếp tục nằm trong nhóm dẫn đầu tại cuộc thi do The Rice Trader tổ chức. Việc liên tục được vinh danh qua nhiều năm cho thấy chất lượng ổn định và quy trình sản xuất được kiểm soát chặt chẽ, thay vì chỉ là thành công nhất thời.

Tuy nhiên, đi cùng với danh tiếng là những thách thức không nhỏ. Ông Hồ Quang Cua từng phải đối mặt với tình trạng xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ, khi giống lúa bị sao chép hoặc sử dụng dưới tên gọi khác trên thị trường quốc tế. Để bảo vệ thương hiệu, doanh nghiệp của ông đã phải đầu tư lớn cho việc kiểm nghiệm và chứng minh nguồn gốc giống lúa tại nước ngoài.

Ở góc độ kinh tế, ST25 đang mang lại giá trị vượt trội. Giá gạo có thể đạt khoảng 1.000 USD/tấn – thuộc nhóm cao trên thế giới, trong khi giá lúa tại ruộng cũng cao hơn đáng kể so với các giống phổ thông. Nhiều hộ nông dân đạt lợi nhuận từ 35–50 triệu đồng/ha, đặc biệt tại các vùng canh tác lúa – tôm, nơi mô hình nông nghiệp bền vững phát huy hiệu quả rõ rệt.

Dẫu vậy, theo ông Hồ Quang Cua, một trong những điểm nghẽn lớn của ngành lúa gạo Việt Nam hiện nay là thiếu một thương hiệu quốc gia thống nhất. Trong khi các quốc gia như Thái Lan đã xây dựng thành công nhãn hiệu chứng nhận gạo thơm và thu về hàng tỷ USD mỗi năm, Việt Nam vẫn đang trong quá trình hoàn thiện cơ chế tương tự.

Với những đóng góp bền bỉ cho khoa học nông nghiệp, ông Hồ Quang Cua đã được phong tặng danh hiệu Anh hùng Lao động. Nhưng hơn cả danh hiệu, di sản lớn nhất của ông chính là việc thay đổi cách nhìn về hạt gạo Việt – từ một sản phẩm nông nghiệp phổ thông trở thành biểu tượng giá trị trên thị trường quốc tế.

Hành trình của Hồ Quang Cua không chỉ là câu chuyện của một nhà khoa học, mà còn là minh chứng cho vai trò của đổi mới sáng tạo trong nông nghiệp. Từ ruộng đồng miền Tây đến những giải thưởng toàn cầu, hạt gạo ST25 đã kể một câu chuyện khác về Việt Nam – nơi giá trị không chỉ nằm ở sản lượng, mà còn ở chất lượng và thương hiệu.