Mô hình kinh tế này không chỉ bảo tồn các loài dược liệu cổ truyền, mà còn mang lại hiệu quả vượt trội, nâng cao rõ rệt đời sống của bà con địa phương.

Đa dạng hóa cây dược liệu

Những ngày này, về thôn An Mai (xã Hưng Hà, tỉnh Hưng Yên), ngay từ đầu ngõ đã cảm nhận được mùi hương dược liệu đượm nồng, dịu mát lan tỏa khắp không gian. Tại các hộ gia đình, người dân đang tập trung thu hoạch, phơi các loại cây thuốc như tía tô, ích mẫu, cổ sâm, lá khôi... để phục vụ chế biến, đảm bảo giữ nguyên dược tính của sản phẩm.

Bén duyên với làng nghề từ năm 1970 khi mới về làm dâu An Mai, cũng là chừng ấy thời gian bà Nguyễn Thị Huê gắn bó với từng cây thuốc, vị thuốc nơi đây. Bà Huê nhớ lại, ngày đó, khắp các nẻo đường An Mai đã phủ một màu xanh của cây dược liệu. Ban đầu, bà con chủ yếu trồng ngưu tất, sau này mới mở rộng dần ra các loại cổ sâm, tía tô, lạc tiên, ích mẫu... xung quanh vườn nhà. Cứ mỗi khi trái gió trở trời, người dân chỉ cần ra vườn hái nắm lá làm vị thuốc là khỏi bệnh. Cây dược liệu vì thế không chỉ là nguồn sinh kế ổn định, mà còn trở thành "túi thuốc" bảo vệ sức khỏe cho cả xóm làng đến tận bây giờ.

Là người chứng kiến sự thay đổi của làng nghề, bà Nguyễn Thị Thạch (80 tuổi, ở thôn An Mai) cho biết, qua nhiều thế hệ, người dân địa phương đã thuần hóa và làm giàu từ đa dạng các loại cây thuốc. Từ các loại cây tía tô, cổ sâm, hoa hòe, lạc tiên đến xạ đen, tất cả đều thích nghi tốt với đồng đất địa phương. Nhờ lợi thế thổ nhưỡng đặc thù phù hợp với nhóm cây thân thảo, hầu như không có loại dược liệu nào là không trồng được ở An Mai.

Cũng theo bà Thạch, lịch sử vùng chuyên canh dược liệu này bắt đầu từ năm 1966, khi cụ Thi mang những hạt giống đầu tiên từ Nghĩa Lộ về gieo trồng thử nghiệm. Nhận thấy các loại cây ngưu tất, cổ sâm, tía tô cho giá trị kinh tế cao, người dân đã chủ động nhân giống, phủ xanh các khu vườn tạp và bờ rào. Từ những bầu giống ban đầu, quá trình phát triển liên tục qua nhiều thế hệ đã đưa An Mai trở thành vùng sản xuất cây dược liệu tập trung.

Tại thôn An Mai, cây ngưu tất được xác định là cây trồng chủ lực mang lại giá trị kinh tế cao nhất cho địa phương, song do đặc tính ưa lạnh và chỉ sinh trưởng tập trung vào vụ Đông Xuân, thời gian khai thác ngưu tất bị bó hẹp theo khung thời vụ nghiêm ngặt.

Để nâng cao hiệu quả trên từng diện tích đất canh tác, ngay sau khi thu hoạch ngưu tất, người dân An Mai đã lập tức gieo trồng gối vụ các loại cây ngắn ngày, ưa ấm như cà gai leo, cổ sâm, tía tô, ích mẫu... Ông Nguyễn Văn Vĩnh, một hộ trồng dược liệu tại địa phương cho biết, phương thức luân canh linh hoạt này không chỉ giúp lấp đầy khoảng trống lịch thời vụ còn lại trong năm, bảo đảm nguồn cung ổn định cho thị trường, mà còn giúp bà con nâng cao giá trị canh tác và tăng đáng kể nguồn thu trên cùng một đơn vị diện tích.

Xây dựng vùng chuyên canh dược liệu hàng hóa

Đến nay, xã Hưng Hà đã phát triển thành công mô hình chuyên canh và luân canh dược liệu tập trung hàng hóa lớn, tạo đòn bẩy vững chắc trong xây dựng nông thôn mới nâng cao và nông thôn mới kiểu mẫu. Trong cơ cấu cây trồng của xã Hưng Hà, ngưu tất được xác định là cây dược liệu chủ lực, được trồng tập trung tại các thôn An Mai, An Đình và An Khoái với tổng diện tích toàn xã đạt khoảng 80 ha.

Nhờ lợi thế thổ nhưỡng, cây ngưu tất tại đây cho năng suất vượt trội và hàm lượng dược tính cao, hình thành vùng nguyên liệu lớn phục vụ thị trường. Song song với phát triển cây trồng chủ lực này, người dân thôn An Mai đã chủ động đa dạng hóa chủng loại dược liệu mới trên nền tảng các cây thuốc truyền thống, mang lại hiệu quả kinh tế vượt trội.

Bà Đinh Thị Nhân, Phó Trưởng thôn An Mai, xã Hưng Hà cho biết, địa phương có truyền thống canh tác cây dược liệu lâu đời. Thời gian gần đây, mô hình này phát triển mạnh, mang lại hiệu quả kinh tế cao cho người dân. Trước đây, diện tích canh tác của làng chủ yếu tập trung vào các loại cây như ngưu tất, cà gai leo và hòe.

Để đáp ứng nhu cầu thị trường, bà con đã chủ động mở rộng, phát triển thêm các giống cây mới có giá trị kinh tế như tía tô, cổ sâm, ích mẫu, lạc tiên và bước đầu thử nghiệm thành công cây mắt lai. Nhờ chủ động chuyển đổi cơ cấu từ diện tích trồng lúa kém hiệu quả sang cây dược liệu, đến nay, vùng chuyên canh dược liệu tập trung tại thôn An Mai đã đạt quy mô trên 50 ha.

Đánh giá về mô hình này, ông Nguyễn Văn Hùng, Giám đốc Hợp tác xã dịch vụ nông nghiệp Thống Nhất (xã Hưng Hà) khẳng định, việc chuyển đổi từ kinh tế hộ nhỏ lẻ sang quy mô tập trung gắn với kinh tế tập thể là bước đi chiến lược của địa phương. Sự thay đổi này giúp định hình lại phương thức canh tác, chuẩn hóa quy trình kỹ thuật theo hướng an toàn sinh học.

Đây là cơ sở cốt lõi bảo đảm chất lượng đồng đều, nâng cao hàm lượng dược tính của nông sản, từ đó mở ra lộ trình xây dựng thương hiệu sản phẩm Chương trình Mỗi xã Một sản phẩm (OCOP). Đồng thời, mô hình tạo tiền đề ký kết hợp đồng liên kết bao tiêu bền vững với các doanh nghiệp, tập đoàn dược phẩm lớn, giải quyết bài toán "được mùa mất giá" và ổn định đầu ra cho nông dân.

Sự chủ động chuyển đổi sang sản xuất hàng hóa lớn theo chuỗi giá trị tại đây không chỉ góp phần gìn giữ, bảo tồn các loài dược liệu cổ truyền, mà còn khẳng định tư duy làm nông nghiệp hiện đại, chuyên nghiệp. Hiệu quả kinh tế bền vững từ cây thuốc Nam đã và đang tạo đòn bẩy vững chắc, mở ra hướng đi bứt phá cho kinh tế nông nghiệp địa phương.