Đề xuất sớm mở “sandbox” cho AI và sản phẩm tài chính mới trong lĩnh vực chứng khoán

Tại Diễn đàn “VASB - Kết nối sức mạnh, kiến tạo thị trường” do Hiệp hội Kinh doanh Chứng khoán Việt Nam (VASB) tổ chức ngày 14/7, bà Nguyễn Minh Thùy - đại diện Ban Chủ nhiệm Câu lạc bộ Chuẩn mực và Tuân thủ, đã trình bày một số vấn đề liên quan đến hoạt động của các công ty chứng khoán, tập trung vào giao dịch điện tử, ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI), cơ chế thử nghiệm có kiểm soát và phát triển sản phẩm tài chính mới.

Câu lạc bộ Chuẩn mực và Tuân thủ được kiện toàn từ Câu lạc bộ Luật Chứng khoán, thành lập năm 2016. Việc thay đổi tên gọi gắn với định hướng mở rộng phạm vi hoạt động, từ hỗ trợ hội viên tuân thủ pháp luật sang thúc đẩy các chuẩn mực về hành vi, ứng xử, đạo đức và hoạt động hành nghề trên thị trường chứng khoán.

Theo bà Thùy, trên thực tế, Câu lạc bộ đã tham gia xây dựng các chuẩn mực nghề nghiệp trong nhiều năm. Một trong những kết quả đáng chú ý là phối hợp cùng VASB xây dựng Bộ quy tắc đạo đức nghề nghiệp ngành chứng khoán, hiện đã được ban hành.

Trong bối cảnh chính sách có nhiều thay đổi, vai trò tổng hợp ý kiến từ các thành viên thị trường cũng được đẩy mạnh. Riêng 6 tháng đầu năm 2026, Câu lạc bộ đã tham gia đóng góp đối với các nhóm vấn đề như bảo vệ dữ liệu cá nhân, phát hành chứng khoán, tín chỉ carbon và dự thảo Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Chứng khoán.

Cần sớm có “sandbox” cho AI và công nghệ tài chính

Một trong những nội dung được Câu lạc bộ Chuẩn mực và Tuân thủ tập trung góp ý là hành lang pháp lý cho AI và giao dịch điện tử trong lĩnh vực chứng khoán. Theo bà Nguyễn Minh Thùy, việc ứng dụng AI đang mở rộng nhanh chóng trong nhiều lĩnh vực của đời sống và hoạt động kinh doanh. Tuy nhiên, đối với các sản phẩm tài chính, chứng khoán, phạm vi ứng dụng, giới hạn sử dụng và yêu cầu kiểm soát rủi ro vẫn cần được quy định cụ thể hơn.

Do đó, Câu lạc bộ đề xuất tiếp tục hoàn thiện khung pháp lý để các công ty chứng khoán có căn cứ triển khai AI trong quản trị, cung cấp dịch vụ và phát triển sản phẩm. Các quy định cần xác định rõ AI được sử dụng ở khâu nào, trách nhiệm của doanh nghiệp khi hệ thống đưa ra kết quả sai lệch, cũng như yêu cầu bảo vệ dữ liệu và quyền lợi của khách hàng.

Đối với giao dịch điện tử, đại diện Câu lạc bộ đánh giá dự thảo Luật Chứng khoán sửa đổi đã ghi nhận rõ hơn các phương thức giao dịch ngoài hình thức văn bản truyền thống giữa công ty chứng khoán và khách hàng. Đây được xem là bước tiến nhằm phù hợp với thực tế số hóa hoạt động cung cấp dịch vụ tài chính. Tuy nhiên, để các quy định đi vào thực tế, những nghiệp vụ như định danh khách hàng điện tử (eKYC), xác thực sinh trắc học, đặt lệnh và giao kết hợp đồng trực tuyến cần có hướng dẫn cụ thể, thống nhất hơn.

Theo phản ánh từ một số công ty chứng khoán, giao dịch điện tử đã làm mờ dần ranh giới về địa điểm, trong khi nhiều biểu mẫu và thủ tục hiện vẫn yêu cầu xác định địa điểm giao dịch, nơi ký kết hợp đồng hoặc nơi thực hiện thủ tục. Sự khác biệt giữa phương thức giao dịch trên thực tế và quy định trong hồ sơ có thể phát sinh vướng mắc cho doanh nghiệp.

Câu lạc bộ vì vậy đề xuất rà soát các yêu cầu gắn với địa điểm địa lý, điều chỉnh theo hướng phù hợp hơn với giao dịch trực tuyến. Các thủ tục liên quan đến đăng ký kinh doanh, cấp phép, lưu ký và kết nối dữ liệu với cơ quan nhà nước cũng cần được tiếp tục đơn giản hóa, đồng bộ với quá trình chuyển đổi số của thị trường.

Song song với việc hoàn thiện quy định về giao dịch điện tử, Câu lạc bộ Chuẩn mực và Tuân thủ đề xuất sớm xây dựng cơ chế thử nghiệm có kiểm soát (hay sandbox) dành cho các sản phẩm, mô hình mới trong lĩnh vực chứng khoán.

Theo bà Thùy, cơ chế sandbox đã được đề cập trong các chính sách về khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo. Trong lĩnh vực ngân hàng, việc thử nghiệm một số giải pháp công nghệ tài chính đã có những bước triển khai cụ thể hơn. Trong khi đó, đối với thị trường chứng khoán, phạm vi, điều kiện và quy trình thử nghiệm vẫn cần được làm rõ.

Khoảng trống này khiến doanh nghiệp gặp khó khăn khi nghiên cứu các mô hình, giải pháp như Open API, token hóa tài sản, ứng dụng blockchain và một số sản phẩm tài chính dựa trên nền tảng công nghệ mới.

Câu lạc bộ kiến nghị các cơ chế thử nghiệm cần được cụ thể hóa bằng nghị định, thông tư và văn bản hướng dẫn chuyên ngành. Sandbox cần xác định rõ đối tượng được tham gia, phạm vi thử nghiệm, giới hạn về quy mô và thời gian, yêu cầu quản trị rủi ro, cơ chế giám sát cũng như phương án xử lý khi phát sinh sự cố.

Việc sớm hình thành một không gian thử nghiệm có kiểm soát được kỳ vọng giúp doanh nghiệp đánh giá tính khả thi của sản phẩm trước khi triển khai rộng rãi, đồng thời cung cấp dữ liệu thực tiễn phục vụ quá trình hoàn thiện chính sách.

Mở kênh vốn mới, nâng chuẩn hoạt động công ty chứng khoán

Bên cạnh AI và giao dịch điện tử, một số công ty chứng khoán thành viên đề xuất nghiên cứu cơ chế chứng khoán hóa tài sản nhằm mở rộng nguồn cung sản phẩm và tạo thêm kênh dẫn vốn cho nền kinh tế.

Theo mô hình được nêu tại diễn đàn, các tài sản có khả năng tạo dòng tiền như khoản phải thu, khoản đầu tư trái phiếu hoặc khoản cho vay của doanh nghiệp có thể được chuyển giao cho một pháp nhân có mục đích đặc biệt (SPV). Pháp nhân này tập hợp các tài sản và phát hành chứng khoán hoặc trái phiếu ra thị trường.

Với doanh nghiệp có nhu cầu vốn, chứng khoán hóa tài sản có thể tạo thêm một kênh huy động ngoài tín dụng ngân hàng.

Đối với nhà đầu tư, mô hình này góp phần mở rộng danh mục sản phẩm, tạo cơ hội tiếp cận những tài sản có dòng tiền và khả năng chuyển nhượng.

Ở góc độ thị trường, việc đa dạng hóa kênh dẫn vốn có thể góp phần giảm bớt áp lực lên hệ thống tín dụng.

Tuy nhiên, đại diện Câu lạc bộ Chuẩn mực và Tuân thủ lưu ý đây vẫn là sản phẩm mới tại Việt Nam, đòi hỏi nghiên cứu kỹ trước khi triển khai. Hành lang pháp lý cần làm rõ nhiều vấn đề như điều kiện thành lập và hoạt động của SPV, tiêu chuẩn đối với tài sản cơ sở, phương pháp định giá, chế độ công bố thông tin, xếp hạng tín nhiệm và cơ chế bảo vệ nhà đầu tư.

Câu lạc bộ dự kiến tiếp tục thực hiện các nghiên cứu chuyên đề, đồng thời đề xuất cơ quan có thẩm quyền xem xét xây dựng khuôn khổ pháp lý cho hoạt động chứng khoán hóa tài sản. Mô hình này đã được triển khai tại nhiều thị trường trên thế giới, song cần được thiết kế phù hợp với quy mô, mức độ phát triển và năng lực giám sát của thị trường Việt Nam.

Cùng với việc mở đường cho sản phẩm mới, Câu lạc bộ cũng đề xuất rà soát hệ thống tiêu chí đánh giá hoạt động của các công ty chứng khoán.

Hiện các quy định đối với hoạt động của công ty chứng khoán được đặt ra tại Thông tư 121, với bốn nhóm tiêu chí chính gồm an toàn tài chính, quy mô và khả năng hoạt động, quản trị rủi ro, tuân thủ pháp luật.

Theo bà Nguyễn Minh Thùy, một số chỉ tiêu cần được đánh giá lại để phản ánh đầy đủ hơn hiệu quả dài hạn và khả năng phát triển bền vững của doanh nghiệp, thay vì thiên về những kết quả trong ngắn hạn.

Câu lạc bộ đề xuất thay thế các chỉ tiêu kỹ thuật khó xác thực bằng dữ liệu khách quan có thể khai thác từ các sở giao dịch chứng khoán. Đồng thời, hệ thống đánh giá nên bổ sung các chỉ tiêu về chất lượng quản trị rủi ro và văn hóa tuân thủ, bởi đây là những yếu tố có ảnh hưởng lâu dài tới năng lực hoạt động của công ty chứng khoán.

Ngoài ra, các doanh nghiệp thành viên cũng kiến nghị đơn giản hóa một số thủ tục hành chính, đánh giá nghiệp vụ kinh doanh sát hơn với hoạt động thực tế và làm rõ hướng dẫn về tỷ lệ đầu tư, hạn chế đầu tư áp dụng đối với công ty chứng khoán.

Phát huy vai trò Hiệp hội trong cơ chế tự quản thị trường

Theo đại diện Câu lạc bộ Chuẩn mực và Tuân thủ, việc bảo đảm thị trường hoạt động minh bạch không chỉ dựa vào hệ thống pháp luật và sự giám sát của cơ quan quản lý, mà còn cần phát huy vai trò của các hiệp hội chuyên ngành.

Các tổ chức nghề nghiệp có thể tham gia xây dựng chuẩn mực, quy tắc hành nghề, đánh giá mức độ tuân thủ và thúc đẩy đạo đức nghề nghiệp trong cộng đồng hội viên. Sự phối hợp giữa cơ quan quản lý và hiệp hội được kỳ vọng tạo thêm một tầng giám sát, đồng thời nâng cao tính tự giác của các thành viên thị trường.

Từ kinh nghiệm của một số mô hình quốc tế, Câu lạc bộ đề xuất nghiên cứu cơ chế để các tổ chức khi tham gia thị trường đồng thời trở thành thành viên của hiệp hội chuyên ngành. Khi có sự liên thông về tư cách thành viên, hiệp hội sẽ có thêm cơ sở phối hợp với cơ quan quản lý trong việc đánh giá, giám sát mức độ tuân thủ và uy tín của các công ty chứng khoán.

Trong 6 tháng cuối năm 2026, Câu lạc bộ Chuẩn mực và Tuân thủ sẽ tiếp tục khảo sát chuyên sâu đối với các sản phẩm tài chính, chứng khoán mới; tổ chức hội thảo, cập nhật chính sách cho hội viên và tổng hợp ý kiến đóng góp cho các dự thảo văn bản pháp luật.

Câu lạc bộ cũng sẽ phối hợp với VASB xây dựng và phổ biến các chuẩn mực tuân thủ, qua đó hỗ trợ hoàn thiện hành lang pháp lý và nâng cao chất lượng hoạt động trên thị trường chứng khoán.