Nếu như ở giai đoạn đầu phát triển, trọng tâm của thị trường chứng khoán là mở rộng quy mô, gia tăng thanh khoản và thu hút dòng vốn đầu tư, thì khi bước sang giai đoạn phát triển sâu hơn, các yếu tố liên quan đến chất lượng vận hành, trách nhiệm nghề nghiệp và văn hóa tuân thủ ngày càng đóng vai trò quan trọng.

Thực tế quốc tế cho thấy, tại nhiều thị trường tài chính phát triển, bên cạnh hệ thống quy định pháp luật, các tổ chức nghề nghiệp còn xây dựng thêm các Bộ Quy tắc ứng xử (Code of Conduct – CoC) nhằm hình thành những chuẩn mực hoạt động cao hơn đối với các thành viên thị trường.

Thông thường, quy định pháp luật được xem là nền tảng tối thiểu mà các tổ chức, cá nhân tham gia thị trường bắt buộc phải tuân thủ. Trong khi đó, các bộ quy tắc ứng xử nghề nghiệp hướng tới các chuẩn mực cao hơn, tập trung vào trách nhiệm nghề nghiệp, quản lý xung đột lợi ích, tính minh bạch và chất lượng cung cấp dịch vụ đối với nhà đầu tư.

Tại Việt Nam, cơ sở pháp lý cho hoạt động xây dựng chuẩn mực nghề nghiệp của tổ chức xã hội - nghề nghiệp trong lĩnh vực chứng khoán đã được quy định trong Luật Chứng khoán. Cụ thể:

Các quy định này được xem là cơ sở quan trọng cho việc xây dựng và triển khai các bộ quy tắc ứng xử nghề nghiệp trong thực tiễn hoạt động thị trường.

Trên cơ sở đó, Hiệp hội Kinh doanh Chứng khoán Việt Nam (VASB) đã triển khai Bộ Quy tắc ứng xử (CoC) nhằm góp phần chuẩn hóa hoạt động nghề nghiệp, nâng cao tính chuyên nghiệp và thúc đẩy văn hóa tuân thủ trên thị trường chứng khoán.

Theo Điều lệ hoạt động của VASB, hiệp hội có quyền xây dựng các tiêu chuẩn đạo đức nghề nghiệp theo quy định pháp luật; giám sát việc thực hiện các tiêu chuẩn này trong phạm vi hội viên; đồng thời tổ chức đào tạo, phổ biến kiến thức liên quan đến lĩnh vực chứng khoán và thị trường chứng khoán.

Nội dung của CoC tập trung vào các nguyên tắc như minh bạch, trung thực, trách nhiệm nghề nghiệp, quản lý xung đột lợi ích và chuẩn mực ứng xử với khách hàng trong hoạt động cung cấp dịch vụ chứng khoán.

Theo tài liệu triển khai, CoC được xây dựng theo hướng khuyến khích áp dụng và từng bước nâng cao nhận thức của các thành viên thị trường đối với các chuẩn mực hoạt động nghề nghiệp. Trong đó, trọng tâm không chỉ là việc tuân thủ quy định pháp luật mà còn hướng tới nâng cao chất lượng dịch vụ và văn hóa vận hành của thị trường chứng khoán.

Kinh nghiệm quốc tế cho thấy, các bộ quy tắc ứng xử thường được triển khai thông qua các tổ chức nghề nghiệp hoặc mô hình tự quản (Self-Regulatory Organization – SRO).

Tại Mỹ, FINRA được xem là mô hình SRO điển hình với vai trò xây dựng các tiêu chuẩn hoạt động, chuẩn hóa nghiệp vụ, đào tạo và hỗ trợ giám sát thị trường. Trong mô hình này, việc tuân thủ các quy tắc ứng xử nghề nghiệp gắn chặt với hoạt động vận hành của các tổ chức kinh doanh chứng khoán.

Trong khi đó, tại Nhật Bản, JSDA hoạt động theo mô hình phối hợp chặt chẽ với cơ quan quản lý tài chính trong việc xây dựng chuẩn nghề nghiệp và nâng cao chất lượng hoạt động của các thành viên thị trường.

Tại Singapore và Thái Lan, các hiệp hội nghề nghiệp như IMAS hay ASCO cũng tham gia xây dựng các quy tắc ứng xử, chuẩn hóa hoạt động nghiệp vụ và triển khai các chương trình đào tạo đối với thành viên thị trường.

Theo tài liệu nghiên cứu, mặc dù mô hình triển khai tại mỗi quốc gia có sự khác biệt, điểm chung là các bộ quy tắc ứng xử đều hướng tới mục tiêu nâng cao chất lượng vận hành thị trường, tăng tính minh bạch và hỗ trợ bảo vệ quyền lợi nhà đầu tư.

Đối với thị trường chứng khoán Việt Nam, việc triển khai CoC hiện được thực hiện theo lộ trình từng giai đoạn nhằm phù hợp với điều kiện thực tế của thị trường.

Trong giai đoạn đầu, trọng tâm được đặt vào hoạt động phổ biến Bộ Quy tắc ứng xử, xây dựng tài liệu đào tạo và nâng cao nhận thức về đạo đức nghề nghiệp đối với các thành viên thị trường.

Theo lộ trình triển khai, trong giai đoạn đầu, hoạt động áp dụng CoC chủ yếu tập trung vào cơ chế khuyến khích áp dụng, đánh giá và xếp hạng mức độ tuân thủ nhằm hỗ trợ các thành viên thị trường chủ động tiếp cận các chuẩn mực hoạt động cao hơn.

Song song với đó là hoạt động đào tạo định kỳ, xây dựng tài liệu hướng dẫn, tổ chức hội thảo chuyên môn và nghiên cứu kinh nghiệm quốc tế nhằm từng bước chuẩn hóa hoạt động nghề nghiệp phù hợp với điều kiện thực tế của thị trường chứng khoán Việt Nam.

Theo định hướng dài hạn, lộ trình triển khai còn bao gồm việc xây dựng hệ thống dữ liệu đối với tổ chức và cá nhân hành nghề chứng khoán; phát triển hoạt động đào tạo và cấp chứng chỉ đạo đức nghề nghiệp; đồng thời nghiên cứu mô hình hòa giải hoặc trọng tài chuyên ngành chứng khoán nhằm hỗ trợ xử lý tranh chấp trên thị trường.

Trong bối cảnh thị trường chứng khoán Việt Nam đang hướng tới mục tiêu phát triển minh bạch, hiệu quả và bền vững hơn, việc nâng cao chuẩn mực hoạt động nghề nghiệp và thúc đẩy văn hóa tuân thủ được xem là một trong những yếu tố quan trọng hỗ trợ nâng cao chất lượng vận hành thị trường.

Cùng với quá trình hoàn thiện khung pháp lý và nâng cao chất lượng quản lý thị trường, việc triển khai các bộ quy tắc ứng xử theo lộ trình phù hợp được kỳ vọng sẽ góp phần nâng cao tính chuyên nghiệp của các thành viên thị trường, củng cố niềm tin nhà đầu tư và hỗ trợ sự phát triển ổn định của thị trường chứng khoán Việt Nam trong dài hạn.