Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm: Chuyển từ bảo tồn thụ động sang chủ động kiến tạo ký ức quốc gia

Cùng dự có các đồng chí: Phạm Thị Thanh Trà, Bí thư Trung ương Đảng, Phó Thủ tướng Chính phủ; Nguyễn Thị Hồng, Ủy viên Trung ương Đảng, Phó Chủ tịch Quốc hội; các đồng chí Ủy viên Trung ương Đảng, lãnh đạo các bộ, ban, ngành, cơ quan Trung ương.

Theo Báo cáo của Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch, hiện nay, cả nước có hơn 40.000 di tích và khoảng gần 70.000 di sản văn hóa phi vật thể được kiểm kê. Cả nước đã có 20.060 di vật, cổ vật được đăng ký theo quy định của Luật Di sản văn hóa, 177 bảo tàng, lưu giữ và trưng bày trên 4 triệu tài liệu hiện vật, trong đó có nhiều sưu tập, hiện vật đặc biệt quý hiếm; đã có 1.881 nghệ nhân được phong tặng danh hiệu Nghệ nhân nhân dân, Nghệ nhân ưu tú.

Công tác kiểm kê, xếp hạng, ghi danh di sản, tôn vinh nghệ nhân đạt nhiều kết quả quan trọng. Nhiều bảo tàng đã trở thành những điểm đến nổi bật, thường xuyên được kết nối trong các tuyến du lịch văn hóa. Hệ thống bảo tàng chuyên ngành được phát huy, khẳng định tầm quan trọng của công tác bảo tồn, bảo tàng trong xây dựng, phát triển đất nước. Vị thế, uy tín của Việt Nam tại UNESCO và các cơ chế đa phương về văn hóa được nâng cao rõ rệt...

Báo cáo cũng chỉ ra một số hạn chế, khó khăn như: Công tác kiểm kê, sưu tầm, tư liệu hóa di sản văn hóa phi vật thể và lập hồ sơ khoa học di sản văn hóa phi vật thể ở một số địa phương còn chưa thực sự được quan tâm. Chất lượng nhân lực chưa đáp ứng yêu cầu trong tình hình mới, nhất là về bảo quản, phục chế, giám tuyển, giáo dục bảo tàng, nghiên cứu công chúng, truyền thông, dữ liệu số và quản trị bảo tàng hiện đại. Một số bảo tàng như: Lịch sử quốc gia, Mỹ thuật Việt Nam, Văn hóa các dân tộc Việt Nam sở hữu nhiều sưu tập quý hiếm và bề dày hoạt động nhưng chưa đủ mạnh để vươn lên ngang tầm các bảo tàng uy tín trong khu vực và trên thế giới do hạn chế về không gian và các điều kiện cần thiết khác để phát huy giá trị hiện vật phát triển thương hiệu…

Sau khi nghe báo cáo và các ý kiến trao đổi, phát biểu tại buổi làm việc, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm yêu cầu, phải nhìn lại một cách nghiêm túc năng lực kiến tạo và cấu trúc của hệ thống bảo tồn, bảo tàng; đồng thời xử lý dứt điểm những bất cập, dự án kéo dài và từng bước làm giàu các bộ sưu tập quốc gia.

Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch phải hoàn thành bước rà soát sơ bộ, nhận diện những vấn đề cấp bách; phải có báo cáo tổng thể, xác định rõ danh mục ưu tiên và phương án xử lý đối với từng nhóm vấn đề. Việc rà soát cần bao gồm cả tình trạng các di tích, mức độ xuống cấp của những thiết chế đang vận hành và thứ tự ưu tiên đầu tư; tránh sửa chữa nhỏ lẻ, chắp vá kéo dài, đầu tư nhiều lần nhưng cuối cùng vẫn không giải quyết được căn bản vấn đề.

Tổng Bí thư, Chủ tịch nước đề nghị, phải khắc phục những khoảng trống trong việc lưu giữ lịch sử Việt Nam từ khi đất nước giành độc lập đến nay, nhất là lịch sử của quá trình kiến thiết, phát triển và biến đổi xã hội; phải hình thành năng lực nhận diện và kiến tạo di sản của tương lai ngay từ khi những giá trị ấy bắt đầu được hình thành. Trách nhiệm của thế hệ hôm nay không chỉ là bảo vệ những gì cha ông để lại, mà còn phải suy nghĩ nghiêm túc xem chúng ta sẽ để lại điều gì cho hàng trăm, hàng nghìn năm và mãi mãi về sau. Đây chính là bước chuyển từ bảo tồn thụ động sang chủ động kiến tạo ký ức quốc gia, trong đó mỗi thế hệ không chỉ tiếp nhận những gì quá khứ để lại, mà còn có trách nhiệm tạo dựng và gìn giữ những giá trị có thể trở thành di sản của đất nước qua hàng trăm, hàng nghìn năm sau.

Tổng Bí thư, Chủ tịch nước chỉ rõ, phải coi dữ liệu lịch sử, văn hóa và di sản là một bộ phận cốt lõi của hạ tầng văn hóa quốc gia. Thiết lập Kho dữ liệu văn hóa số quốc gia theo hướng thống nhất, liên thông, có thể kiểm chứng và sử dụng lâu dài. Có thể chế, chính sách đặc thù, vượt trội để phát triển dữ liệu, trí tuệ nhân tạo trong bảo vệ, bảo tồn, chuyển hóa giá trị văn hóa thành giá trị kinh tế để phát triển công nghiệp văn hóa; phải giải quyết ngay bài toán bảo tồn số dài hạn...

Tổng Bí thư, Chủ tịch nước lưu ý, trong thời đại trí tuệ nhân tạo, AI sẽ ngày càng tham gia sâu vào việc tìm kiếm, tổng hợp, diễn giải và truyền bá tri thức. Nếu dữ liệu lịch sử, văn hóa của Việt Nam không đầy đủ, không được tổ chức tốt và không do chính chúng ta làm chủ, thì về lâu dài, những hệ thống khác có thể trở thành nơi định hình cách thế giới và thậm chí chính người Việt Nam hiểu về lịch sử, văn hóa Việt Nam. Đây là câu chuyện về chủ quyền tri thức, về quyền tự mình tổ chức và kể câu chuyện của dân tộc mình, chứ không chỉ là một dự án chuyển đổi số của ngành văn hóa.

Giá trị của mọi thiết chế bảo tồn và bảo tàng phải được khẳng định ở khả năng phục vụ con người, làm giàu đời sống xã hội và trao truyền giá trị cho các thế hệ tương lai. Thực tiễn cho thấy những bảo tàng có nội dung tốt, cách kể chuyện tốt, không gian tốt và trải nghiệm tốt vẫn có thể thu hút hàng triệu lượt người mỗi năm. Điều đó chứng minh rằng công chúng không xa rời bảo tàng, vấn đề là bảo tàng có thực sự tạo ra giá trị để công chúng tìm đến hay không.

Tổng Bí thư, Chủ tịch nước đề nghị, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch phải đổi mới cách đánh giá hiệu quả hoạt động bảo tàng; phải đo được có bao nhiêu người đến, ai đến, người trẻ có đến không, có quay trở lại không, hoạt động giáo dục tạo ra tác động gì, nghiên cứu đóng góp được gì, dữ liệu được khai thác thế nào và xã hội nhận lại được gì từ nguồn lực Nhà nước đã đầu tư. Bộ Giáo dục và Đào tạo phải phối hợp để đưa bảo tàng trở thành một không gian học tập thường xuyên, bởi lịch sử và văn hóa nếu chỉ được truyền đạt qua sách vở thì khó tạo ra sự gắn bó sâu sắc bằng việc được nhìn thấy hiện vật thật, không gian thật và những câu chuyện thật.

Tổng Bí thư, Chủ tịch nước nhấn mạnh, cha ông đã trao lại cho chúng ta một nền văn hóa đậm đà bản sắc dân tộc với một kho tàng lịch sử, ký ức vô cùng quý giá. Trách nhiệm của thế hệ chúng ta không chỉ là giữ nguyên những gì đã nhận được, mà phải hiểu sâu hơn, làm giàu thêm và trao lại cho con cháu một nền tảng tri thức, lịch sử và văn hóa đầy đủ hơn. Trách nhiệm của thế hệ hôm nay là kế thừa, phát triển, gìn giữ cho mạch nguồn lịch sử, văn hóa và bản sắc Việt Nam được tiếp nối liên tục, không đứt đoạn qua các thế hệ.